ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Айналасына зер сала қарады, көзімен барлап шықты. ~ Өңі, түсі екенін біле алмай, көзі алабұртып қостың ішін сипай сүзіп шықты да, түндегі оқиға есіне түскенде қайнап шыққан бұлақтың көзіндей, жасы мөлтілдеп, жылап ағып қоя берді. Ж.Айм. ~ Үңгір іші тастай қараңғы екен, дереу қалта фонарын жағып жіберіп, жан-жағымызды түгелдей сүзіп шықтық. Ж.Баб. ~ Кемпір аңтарылып аузын ашып тұрып қалды да, бірдеңе деп міңгірлеп, кірген адамдарды басынан аяғына дейін көзімен бір сүзіп шықты. М.Дәул. ~ Әуелі, қалаша сәнді киінген екі қазақтың басынан аяғына дейін бір сүзіп өтті де, бұлар сөйлесуге тұрады екен дегендей, енді жағы сембей көйіте жөнелді. С.Жүн. ~ Қызым дедің бе, інішек, – деп енді мына жұмбақты білмекке шын құмартқан Ақан жігіттің бас-аяғын сүзіп өтті. С.Жүн. ~ Шынында да қалаға келген соң, Румянцев еңбектерін бір сүзіп өттім. Б.Қыд.

Шұғылдан, табан астында өлең шығаратын ақын. ~ Ескі ақын бізден әлі артық, Ол кезде туған бала артық, Жасымыздан шал артық, Тақпақ пен мақал тағы артық, Суырып салма жағы артық. Шәк. ~ Мысалы: ескі француз әдебиетіндегі тенсондар, бұлардың түрі қазақ айтысына ұқсайды. Онда да екі ақын көп жиынның алдында сөз жарыс жасайды. Айтыстың өзге өлеңнен айырмасы: суырып салма өлеңдермен айтысатын болса, тенсондар да сондай, жанынан шұғылдан шығарылған ауызша өлеңдер. М.Әу. ~ Қазір бойда бар өнерін, білім қуаттарының бәрін дерлік олар көш жөнекей, күрес үстінде тапты. Ол кезде халқымыздың қаптал көпшілігі сауатсыз, көргендері өз ортасы, естігендері ертегі, аңыз болатын. Суырып салма ақындар айтысын, хисса, эпостарды құныға тыңдайтын. Ғ.Мұст. ~ Қожаберген Жырау (Қожаберген Толыбайұлы) — Орта жүз Ашамайлы Керейдің Бәйбіше Көшебе руының Таузар тайпасынан шыққан атақты батыр, әйгілі суырып салма ақын. БАҚ.

Қатты семірді. ~ Қырда еркін жүріп, ойына алған малдың аппақ қардай семіз, борықтай жұмсақ етін жеп сүйегі ағарған арлан зілдей екен. С.Жүн.

Жайсыз, төтенше жағдаймен жолға шығу. ~ Жарасқан суыт жолға аттұрманың, Арнамыс екі етпедің тапсырғанын. Дәрігер, ғалым, ұстаз һәм қаламгер, Айқаста артық сарбаз таптырмадың. К.Сал. ~ Сезімім жанымды толқытса беймаза, Серпілем ойыма жеңдіріп. Қиялым – көлігім, көңілім – кең дала, Келемін суыт жол жүріп. Н.Айт. ~ Ой-хо-о-ой, дүние шіркін! Сонымен қасында үзеңгілес қырық сарбазы бар Тоқтамыс әлде оқыс бір дүмпуден от басқандай шошынып қашып келе ме… әлде жер түбіндегі ордасына суыт жол алды ма… ол арасы бізге беймәлім… әлгі шырайы ашық бұрқырап қайнап жатқан бұлақ басына түнепті. Д.Дос.

Құр сүйегі қалып, арыды. * Шымқорада – жер үйде, желпіндірмес көр үйде, арса-арса болып сүйегі, қалақтай болып иегі, жаңқадай жоқ жақ еттен, саусақтары шілбиіп, көлеңкедей кілбиіп, бұ жатқан қай аруақ? Ж.Айм.

Асығыс, төтенше жағдаймен жүру туралы. * — О, не дегеніңіз? Бір қонбай Раушанжанды қалай жіберем? Сөзге енді Раушан араласты. — Апа, біз суыт жүрміз. Уақыт жоқ, — деп шешесін азғырып көріп еді, ол безілдеп аяғына отырғызбады. З.Шаш. ~ Қаракерей Қабанбай мінген «Қубасты», Көргендер талай таңырқап қарап шуласты. Ай жарым суыт жүргенде жетер бабына, «Қубастай» тұлпар қазақта қайтып тумасты. К.Сал. ~ Ей, жолаушы, жолың болсын әлдеқайда асыққан, Сыңайың бар суыт жүріп, келе жатқан қашықтан. Н.Айт.

1. Шыққан тегі мықты, текті, асыл тұқымнан. ~ Екі-үш рет алмастырып, орнында қалғанда, мұндай ауыр шаруаға біздің әкей сиякты сүйегі асыл, ат үстінде туып, мұз төсеніп өскен дала перзенттері ғана шыдайтынына көзім жетті. М.Мағ. ~ Сол өзі тоқсанға келіп қалған жоқ па? ─Тоқсанның төртеуінде тұр, – деді Сүйіндік өз қолынан тудырып алғандай, әр сөзін шегелеп. ─Апыр–ай, ә. Сүйегі асыл болғаны – ау? Т.Әбд. ~ Көзі қайтадан тоқалына түсті. «Сүйегі асыл зәді», деп қойды іштей. Болмаса, қырықтан асқан қатын өстіп талшыбықтай бұралып отыра ма, сыры да, сыны да кетпей. Н.Дәу. 2. Жаны сірі, күш-қайраты мол. ~ Бөпке әжем де сүйегі асыл адамның біреуі. Үйдегі әйелге тән жұмыстың бәрін де Зәуре жоқта сол тындырады. Ертеден қара кешке тыным алғанды білмейді. Б.Соқ. ~ Сексеннен асты демесек, задында, қарт ұстаздың сүйегі асыл, денесі тік, жанары отты, жүріс– тұрысы ширақ, жеңіл қозғалады, аяғын қаздаң– қаздаң, жіті басады. З.Қаб.

Қатты қобалжып, қорыққаннан не қиналғаннан тер бұрқ ете қалды. ~ — Басым айналып, жүрегім өрекпіп барады, — деді Сақып маңдайын сипап, — тер де шығып кетуін қарашы!.. — Неге?! — деп Тілеген Сақыптың маңдайын ұстап еді, суық тер шыпши қалған екен. С.Мұқ. ~ Жаз күні ғой шіркін. Ойда жоқта қымыз есімізге түсіп, аңсап, діңкеміз құрып, шелдеп жүріп бергеніміз бар емес пе. Осындай сусап тұрған кезінде сары қымызды тартып жіберсең, сүйсінетіндігің сонша, маңдайыңнан суық тер шып-шып шыға келмес пе еді? Б.Қыд. ~ — Көп отырып қалыпсың ғой … Мынау күтпеген сұрағым. Маңдайымнан суық тер шып ете қалды. М.Сүн.

Беймезгіл, асығыс атқа қону; төтенше жортыс. * Дәл бүгінгі жүрістері ерекше бір айта қалғандай жүріс болды. Бұлардың өздері ғана емес, тіпті ат суыт жүріске өмір бойғы кәсіп арқылы біржолата пісіп қатып кеткен Қарабас, Жұмағұлдай атшабарлар да, елеусіз, Бесбесбайлардай Олжай ішінің барымташы, жортуылшылары да некен-саяқ жүретін жол еді. М.Әу. * Жалғыз-ақ Ғалымның жирен биесінен басқаларының бәрі де суыт жүріс емес, бір жерден түстеніп, бір жерде түнеп дегендей жыла қонақтаған сапарға төзер деп бағамдап келеді. К.Сег. * Бірақ үшеуінің тағы бір ақыл қосып байласқаны: "екі жақ өз бетімен шалқайысып, тек бірін-бірі жалалап, шынға ойыспайтын болса, онда Оразбай мен Жиренше Керей мен Сыбанның кей жерлеріне өздері суыт жүріп, барып қайтыспақ болды. М.Әу. — Аттылы деймісің? Жүрісі қалай? — Атын сипай қамшылап келеді. — Е, ендеше тыныштық шығар. Суыт жүрістіден қорқам. Жаманат жүйрік келетін еді да. М.Сүн. ~ «Жасаңда жатқан сауын биелерді кешкі апақ-сапақта қуып кеткелі жүрген суыт жүрісті, суық түсті біреу болмасын» дегенді ойлап, сақсынған қойшы жолаушыға қарай қырындай бет бұрған. К.Сег. ~ Қартың қазір бір бәйтерек мәуелі, Сексен емес, жүзіңнен де дәмелі. Сәлеміңе қайтаратын жауабы: — Тыныштық па? — деп сұрайды әуелі. Суыт жүрген кәріден де, жастан да, — Тыныштық па? — деп сұрайды сасқанда. Күн күркіреп, шатырласа найзағай, — Тыныштық па? — деп қарайды аспанға. М.Мақ.

Салмағы ауыр. ~ Арба құлап қалды. Өзі сүйегі ауыр арба, үсті толған жүк, кәдімгі жар омырылып құлағандайболды. Б.Соқ. ~ Осы дауылдың екпінінен бе, әлде қаптай шауып келгендер сүйрей жөнелді ме, табиғаттың талай дауылына мыңқ етпейтін біздің сүйегі ауыр, кигізі жаңа аппақ үлкен үй төңкеріле кеп құлап, әлде не күшпен ілгері сүйретіліп кете барды… С.Мұқ. Салмақты, мінезі ауыр. ~ Қағылез ғана жігіт еді, арқасына салғанда байқады, ауыр екен, өзі нәзік болғанменсүйегі ауыр адам болады. С.Бақ.