ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Айтқан сөзіне құн дәметті, сөзін міндетсінді, сөзін сатты. ~ Мақтап өлең айтпаған нәрсе алуға Ғажайып хикмәттің кілтін ашқан. Бұлардан басқа ақын көп сөз бұлдаған, бергенді мақтап, сараңды жамандаған. М.Дул. ~ Түк те саспастан отырып, анық жайды ұғындыра сөйледі. – Шатақ сол, мынау Көкеннің Уағы мен қырық руы құралып алып, егеске шығыпты. Арасында қаладағы ұлыққа арыз айтқыш, сөзін бұлдағыш Серке деген бір пысығы бар дейді. М.Әу. ~ Саудагер бар шықпай жүрген шайтаны, Бітті әкімнің талтаңы мен тойтаңы. Жылтыр сөзін, жылтың сөзін бұлдаған Күнәсы ауыр пенделердің сойқаны. Б.Раис. ~ Рас, Байсұлтан бұл жасына дейін біреуге сөз сатып, сөз бұлдатып көрмеген жан еді, амалың таусылса ондай кіріптарлыққа да баруға мәжбүр болады екенсің… Ә.Асқ.

Жөн сөзге құлақ асып, бағалай білу, оның терең мән-мағынасына бойлай алу хақында. ~ Айыпқа бұйырмаң. Әке– ешелеріңе сәлем айтың. Байқап отырмын, сөз қадірін білетін бала сияқтысыңдар. О.Көш. ~ Алайда өлеңге дендеп енгенде мұның да сөз қадірін білетін жырынды жігіттің тамаша айласы, шебер жасалған иллюзия екенін көресіз. Ә.Тал. ~ «Өнердің ең алды – сөз өнері деп саналады. «Өнер алды – қызыл тіл» деген қазақ мақалы бар. Мұны қазақ сөз қадірін білгендіктен айтқан», – дейді тағы да сол дана. Ж.Шәк. ~ Қазақ халқының шешендігі ме, білмеймін, әйтеуір бізден бұрынғылар алқақотан отыра қалған қауым болсын, немесе екі ақсақал әңгіме-дүкен бастаса ауыздарынан қазіргі біздердей емес, ауыздарынан аталы сөз әңгімелер ақтарыла тасып төгіліп жататын, шіркін, сөз қадірін білген қайран бабаларым-ай. Р.Кар. ~ Бірақ мына керенаукердең заманда сөз қадірін білетін жандардың көрер көзге түгесіліп бара жатқанынан қорқасың. Б.Әдет.

Айтқан сөзден нәтиже болмады, түйсігіне жетпеді. ~ Көлбай басын төмен салып, атының шашасына қараған кісі сияқтанып келе жатып, екі танауы ақырын желбір етті де: — Жота дейім, әшейін… Тегі іргені аулақ салған-мақұл дегенім ғой! — деді. Талпаққа ол сөз дарымады. М.Әу. ~ "Абайға айтқан сөз дарымаса да, саған айтылған ақыл сөз, үлкен сөзі далада қала алмайды" деп отырып, Байшораның, кедейдің қызы екені де, қолы жеткені де айтылған. М.Әу. ~ Олар оқып, сауат ашып алса, өзімізге сор деген қисынсымақ бос былшыл! Оқымаған қас наданға сөз дарымайды. Ә.Кек. ~ Алайда, қайсар Нұрбай дегенінен қайтпапты. Қызын қайтарудан бас тартып, сөз дарытпапты. Б.Мом.

Арзан өлең, бәтуасыз бос сөзбен сөз өнерінің құдыретін төмендетті. ~ Қобыз бен домбыра алып топта сарнап, Мақтау өлең айтыпты әркімге арнап. Әр елден өлеңменен қайыр тілеп, Кетірген сөз қадірін жұртты шарлап. Абай.

Құрғақ сөзбен қолдады. ~ — Сөйтіуге, көрдік қой, қаумалаған қалмақ қолай бермеді, әйтпесе сілтеуіңде мін жоқ,деді Елтінді сөз демеу жасап. Б.Нұрж.

Айтылған уәжге қарсы ештеңе демеді, үнсіз қабыл алды. ~ Жаңа шегені қаға бастағанда, ат шапшып, айнала берді. Бай бар ынтасын салып, еңкейіп, сығалап: — Шынтағын соқтырма!.. Турасына кетпесін: шалқайта қақ!- деп, жігіттеріне қадағалады. Байға кім сөз қайырсын, бірі аттың қолтығын, бірі мойнын сипап: «Құр, жануарым, құр!» деп, атқа еңсесін салысты. Ж.Айм. ~ Иманның «оба» деген сөзіне жанындағылардың екеуі де тіксіне қалып, екеуі де жарыса жалт қарасты. Бірақ оның өзін сыйлағандықтан иба сақтап сөзіне сөз қайырған жоқ. Ә.Әб. ~ Құсайын Тәуке сөзінің жауабына сөз қайырған жоқ. «Қош, батыр!» деп те айтпады. Арбаны айдап жолға түсті. І.Жанс. ~ Ілбітіп аулына жеткізіп алсын, — деді күйеуіне батылдау сөйлеп. Жездеміз аз сөйлейтін зілді кісі еді, сөз қайырған жоқ. С.Бег.

Түк емес, мән берерлік нәрсе емес. * Қадыр бәйбішеге атының басын да ұстатпады. О да сөз емес қой…Үйиесін ренжітіп жуырда үйге де кірген жоқ. О да тұрсын. Ж.Айм. * Ақ үкінің көзі мынадай, оған тұманың да, түнің де сөз емес, күндізгідей көре береді. Үкінің аты — үкі. Ш.Айт. * — Арғы жағаға жүзіп өте аласың ба? — деген Бөкен. — Бұл өзенің маған сөз емес,— деді Көкбай үстінің құмын қаққылай тұрып. С.Мұр. * Құлағым шалса бітті, кешіңіздің қай жерде өтетіні сөз емес, жұмыстың бәрін жиып тастаймын да Қиыр Шығыста болса да жетіп барамын. Қ.Жиен. Бос сөз, түкке тұрғысы пікір. * — Сөз емес,—деп Эгенсон жаңағы тізімді қалтасына сала бастады,— соқыртауыққа көзіңізді шоқытатын болсаңыз тау қыранымыз деп жүрген большевиктермен қалай алыспақсыз? Ә.Әб. * – Шырақ, біз елге барысымен көңіл айтушылар көбейеді. Жерге қарағанша жылы орнымызды суытпай отыра берейік, біз! – Жоқ, бұл сөз емес, елге алып кетемін! – деді Назарқұл. Т.Әлімқ.

Жағын ашпады, ештеңе демеді. ~ Байдың баласы Мұқаш жүктің бұрышында қисайып жатыр екен. Қартқожа соның қасына келіп отырды, Мұқаш ауыр күрсінеді. Сөз қатпайды. Олай-бұлай жалтақтады Қартқожа. Ж.Айм. ~ Сіңлісін де байқамастан, Қолда кітап, төсегінде, Үсті-үстіне бетін ашқан, Бір ауыз сөз қатпай мүлде. І.Жанс. ~ Ауылдың күн батысындағы ақ суды оралып, Имаш пен Жұмакүл қара жолға келіп тірелді. Жолға келгенше біріне-бірі ләм-мим деп сөз қатпады. Екеуінің келешегі сөзсіз-ақ шешіліп, бітіп тұрған сияқты еді. Б.Майл. ~ Мұқаш қандай елден шыққан құдайдан безген, содырлы болса да молданы сыйлайтын. Молда жолығып қалса, сәлем беретін, бірақ байыздап тұра алмайтын. Мұқанның онысын сезіп молда да сөз қатпай тоң айбатпен жүретін. Ж.Айм.

Әңгіме қылуға тұрмайтын нәрсені әңгіме қылды. * Зейнеп. Әй қойшы, сен дағы сөз еместі айтады екенсің. Соларға айналып қарайды дейсің бе… Бұл молданың өзі қыз мінезді – ұялшақ жігіт. Б.Майл. * «Бердібек шалдың баласы досым еді» дейді сөз емес сөзді айтып. Дос болса неге соттатпай алып қалмайды; үш жыл аз саған, екі есе ғып беру керек еді. Қ.Түм. * — Әй, Айғанша! Сөз емес сөзді қалай айтып отырсың? Қобланды мынау Балтамнан кем бе еді маған. Сен айқайлап жылағанда, мен іштей егілмей ме екем. С.См.

Ойын білдірді, тіл қатты. * Адамның осындай дүние шеңберінен шығып, ойы он, санасы сан бөлінетін сәттерінде оған жай ғана тіл қатудың өзі қиын да, қиянат та. Б.Қыд. ~ Әншейінде де ойын сырт көзге шалдырмай, салқын тыңдап, бейтарап отыратын Ғабең бұл жолы да араласы жоқ алыстағы бір әңгімені құлаққа ілгісі келмегендей селсоқ қалып танытты да біраздан соң барып қабырғаға қадалып отырып, айдалаға сөз қатты. Қ.Ысқ.