ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Солай болған жағдайда, солай болса. ~ Ақылы бар, ойы бар, тілі бар, дыбыс пен бояудың сырық түсіне білетін қасиеті бар Адам формасында келдік. Қысқа ғана мерзімге. Асығыспыз, уақыт жоқ. Белгісіз кеңістіктегі белгісіз бөлшекке тез қайта айналуымыз керек. Сонда деймін-ау, сонда не үшін келдік, не үшін келдім. Д.Ис. ~ Сонда, сонда деймін-ау, бұл ауылдың аққараны ажыратуға қауқары жететін ақсақал-қарасақалдары қайда қараған?! Әлде оларға да бәрібір ме. Қ.Жиен. ~ – Әлденеге асығады, әкри, басын қатырып әлденені іздеп келіп жүргені… Сонда деймін- ау, қайда асығамыз, қайда бара жатырмыз? Неменені тіміскілеп итше іздейміз? О.Бөк. ~ Сонда деймін- ау, біз орыстарды адам, олардың жатқан жерлерін бейіт ретінде көрмегенбіз бе?.. Ештеңе сезінбей, беймарал аттап түсіп- шығып жүре беруші ек. Г.Нар. ~ Сонда деймін- ау, қара жұмысты кім істемек? Ауылды кім көтереді? Малды кім бағады? Сүтті кім сауады? Ә.Асқ.

Қыр соңынан қалмай қудалады, басқан ізін аңдыды, қара тырнағына шейін тергеді. ~ Үстінде аю терісінен жасалған кеудешесі бар. Тани кетті. Мынау, апырау, өзі ғой. Баяғыда соңына шырақ алып түскен дұшпандарынан жасырынып, тау ішінде Касар мергенге еріп қашып-пысып жүргенде тап осындай еді ғой. О.Бөк. ~ Бір жағынан Әбілқайыр тұқымы, бір жағынан орыс әкімшілігі, — соңына шырақ алып түскен батыр Хиуаға сырғиды екен. Есіл ер жат жерде қайғылы қазаға ұшырайды. Соны есіткенде, Жанқожа бармағын тістеді… З.Шүк.. ~ Жақыбай үнсіз құптап, бас изеді. − Жат, ұйықта құлыным! Мен де ұйықтайын. Ертеңнен бастап Нұртайдың ізіне шырақ алып түсермін… С.Ом. ~ Жәніке-Сарыға қараған туыстарын Сегіз де жақтырмайды. Тоқалдан тарағандарды құл орнына жұмсайтынымен тұрмай, соңғы жылдары Сегіздің ізіне шырақ алып түскен. Мақпалға да таңбаған атақтары жоқ. "Ат көті күң" атап қойыпты. З.Шүк. ~ Аяғанда мұқым еңбегім зая кетіп, қудаландым. Қорғатқанды қойып, қолжазбаңды өрте деп, артыма шырақ алып түсті. О.Бөк.

Жаңа қарқын, жаңа күшпен әлдебір жұмысқа, іске кірісу туралы. ~ Ең алдымен, соны серпіліске кеселі тиюге мүмкін сұмпайылардың көзі жойылуға тиіс. М.Мағ. ~ Қазақтың рухын сақтап, Еуропаның ғылымын бойына сіңірген жұрт қана ел намысын қорғай алатын болады. Осыдан ғана соны серпіліс, заманға қарай елдің түлеуін көргендеймін. К.Жүн.

Елдің жел сөзіне қалды, өсек әңгімесіне таңылды. ~ Бұның бәрін Бөкен елден естіген. Бұның бәрін ел сөз етпеуі де мүмкін еді, өткен жылы ол қып- қызыл «Запорожец» машинасын алып, соңынан қып- қызыл өсек ерткен. Д.Әш.~ Оның шыдамдылығы, сабырлылығы, күйеуінен мүлдем айырыла тұрып (ал Ержан Жәмиланың өзін сүйетінін жақсы білетін), қайғысына шыдай білуі, жеңілдік істеп, «сен сөйтсең, мен бүйтемін» деп, балаларына өгей әке іздемеуі, күйеуге шықпай қоюы, тіпті, жалпы, махаббат мәселесінде соңынан өсек ертпеуі, ұстамдылығы, рухани тазалығы, осындай қасиеттерінің бәрі келіп, Ержанға өзінің бұрынғы әйелін тағы есіне түсірген. І.Ес. ~ Әйтеуір, былайғы жұрттың көзіне түспей, соңына өсек ертпей, жасарын жасар болса – Айтқалидың онда шатағы қанша! Ә.Асқ.

Жаңа жол, ерекше бағыт. ~ Оқылуда күңгірт болғанмен астарына соны соқпақтар – әдемі дүниелер жасырынған жұмбақтық қасиеті болу. Ж.Шәк. ~ Сен біздің ауылда бұрын-соңды ешкім ата кәсіп ете қоймаған жаңа өнерге бірінші боп бет бұрғандардың бірі едің — құландар жортқан құба түзге талай-талай соны соқпақты өзің салдың. Ә.Кек. ~ Сол дәуірдегі әдебиет сардарлары мен сарбаздары, Аманжолов айтқандай, көне іздерді тастап, соны соқпаққа түскен «тар жол, тайғақ кешуде» (Сәкен) адасса, жаппай адасты; қателессе, жаппай қателесті. З.Қаб.

Қысқасы, жеті жыл бойы Гүлзина жалғыз. Жеті жыл бойы бір еркектің бетіне тіктеп қарамаған, соңынасөз ертпеген аппақ қардай адал жан. Ә.Асқ. Соғыс ардагері, екі бірдей арысын жауға берді, бөтеннің ала жібін аттамай, соңына сөз ергізбей адалынанеңбек етті. Ә.Асқ. ~ Отыздың зұлым жылдарынан аман қалып, бірде-бір пенденің соңынан сөз ертпей арын таза алып шыққанының өзі қаншалық. Қ.Ысқ. ~ Соғыс ардагері, екі бірдей арысын жауға берді, бөтеннің ала жібін аттамай, соңына сөз ергізбей адалынан еңбек етті. Ә.Асқ.

Қоса айтқанда, ескерерлік тағы бір жәйт д.м. * Сонымен қатар бұған: қашан тәуелсіздік алғанша зиялылардың жан аңсарына айналған алаш идеясы 1937 жылдан кейін өшті – деген саңлаусыз пікірдің үстемдік алып бара жатқаны да қамшы салды.. Т.Жұрт. ~ Сарматтардың көзі кішкене болғанмен, жіткір келетіндігін ескертеді. Сонымен қатар Гален мен Гиппократтың түріктер жайындағы пікірлерін де келтіре кетеді. Б.Нұрж. ~ Таусылмаған. Таусылуы да мүмкін емес. Өйткені, ол түгесілген шамада өмір жансыз, тіршілік мәнсіз болар еді. Сонымен қатар, мына ақзер әлемде ешқандай мәнмағына қалмайтыны айқын. Т.Әлж.

Жұрттың өсегіне қалды. ~ Бірақ Бекен кім көрінгенге ұрына кететін тым тәртіпсіз еркек емес-тін. Мысық жүрісті сақ жігіт көңілдесінің соңына сөз ертуді жек көретін. Ө.Кәр. ~ — Бұл өтірігіңді менен басқаға айт! Сіз жездеңіз Шәкей марқұмның да соңына сөз ертіп, үстінен арыз айдағансыз. Сіздің бізге және райкомға жолдаған домалақ арызыңыз — бір қоржын. Ө.Кәр.~ Еңсеп келе-келе Бигелдінің де соңына сөз еріп, түсіп қалғанын көрді. Оны болыстықтан құлатқан көзі тұздай, жирен сақал Шоңмұрын би еді. Ә.Кек. ~ Қысқасы, жеті жыл бойы Гүлзина жалғыз. Жеті жыл бойы бір еркектің бетіне тіктеп қарамаған, соңына сөз ертпеген аппақ қардай адал жан. Ә.Асқ. ~ Бәрінен де бұрын хас ше- берлігіне сызат түсіп, соңына сөз ереді. «Е, оны қойшыны» екінің бірінен естиді. Ө.Кәп. ~ Соғыс ардагері, екі бірдей арысын жауға берді, бөтеннің ала жібін аттамай, соңына сөз ергізбей адалынан еңбек етті. Ә.Асқ. ~ Оның жалтарай-бұлтарайы Ұзаққа ғана аян. Соңына сөз еріп аузы күйген сақа сері жортуылды саябырсытқан кәрі көкжалдай көріне шабатын кеудемсоқтықтан тыйылып, ізін жасыратын сақтыққа басқан-ды. Ө.Кәр. ~ Кейінгі патшалардың уағында жарықтықтың соңына сөз ілестіріп, әрі итеріп, бері жығып дегендей, айтпаған сөзі қалмай "тас жүрек қатыгез!", "миллиоңдаған адамның қаны мойнында!", "жеке адамға табынудың тұғыры!" деп, "момындардың арасынан халық жауын мыңдап, миллиоңдап атқызып үлгерді" деп… Д.Дос.

Әлдебір жағдайға сәйкес, әлдебір себеппен д.м. * Сондықтан әр елдің жақсысы өз бастарына я өз жақындарына арналған біреудің дауы болса, оны съезге жеткізбей, алдын ала тексеріп, бітім беріп, тыныштық тауып жатқан заман еді. Соның орайына Жарасбайдың қайыны Досай аулы өз тұсындағы аразы Қалқаманмен табысыпты. М.Әу. * Жарасбайдан да талай барымта алынды. Жалғыз барымта емес, ұрланып алған мал да көп болды. Оның орайына талай-талай жерден Жарасбай да, Қоқыш та әлденеше рет шұбыртып алып жатты. М.Әу.

Соған ұқсас жағдай, сол сықылды. * Бала кезімде бөлмемде: "Күнәңіз үшін жазаға ұшырайсы" дейтін нақыл сөз жазылған тақтайша ілулі тұратын. Мынау тап соның кебі. А.Крис. * Ондай ғибрат өткен замандарда болған. Баласы әкесіне, інісі ағасына қарсы шыққан патшалардың елдері өзгелерге жем болып отырған. Бұл да соның кебі, – деді. Ғ.Есім.