ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Жаңа қарқын, жаңа күшпен әлдебір жұмысқа, іске кірісу туралы. ~ Ең алдымен, соны серпіліске кеселі тиюге мүмкін сұмпайылардың көзі жойылуға тиіс. М.Мағ. ~ Қазақтың рухын сақтап, Еуропаның ғылымын бойына сіңірген жұрт қана ел намысын қорғай алатын болады. Осыдан ғана соны серпіліс, заманға қарай елдің түлеуін көргендеймін. К.Жүн.

Елдің жел сөзіне қалды, өсек әңгімесіне таңылды. ~ Бұның бәрін Бөкен елден естіген. Бұның бәрін ел сөз етпеуі де мүмкін еді, өткен жылы ол қып- қызыл «Запорожец» машинасын алып, соңынан қып- қызыл өсек ерткен. Д.Әш.~ Оның шыдамдылығы, сабырлылығы, күйеуінен мүлдем айырыла тұрып (ал Ержан Жәмиланың өзін сүйетінін жақсы білетін), қайғысына шыдай білуі, жеңілдік істеп, «сен сөйтсең, мен бүйтемін» деп, балаларына өгей әке іздемеуі, күйеуге шықпай қоюы, тіпті, жалпы, махаббат мәселесінде соңынан өсек ертпеуі, ұстамдылығы, рухани тазалығы, осындай қасиеттерінің бәрі келіп, Ержанға өзінің бұрынғы әйелін тағы есіне түсірген. І.Ес. ~ Әйтеуір, былайғы жұрттың көзіне түспей, соңына өсек ертпей, жасарын жасар болса – Айтқалидың онда шатағы қанша! Ә.Асқ.

Жаңа жол, ерекше бағыт. ~ Оқылуда күңгірт болғанмен астарына соны соқпақтар – әдемі дүниелер жасырынған жұмбақтық қасиеті болу. Ж.Шәк. ~ Сен біздің ауылда бұрын-соңды ешкім ата кәсіп ете қоймаған жаңа өнерге бірінші боп бет бұрғандардың бірі едің — құландар жортқан құба түзге талай-талай соны соқпақты өзің салдың. Ә.Кек. ~ Сол дәуірдегі әдебиет сардарлары мен сарбаздары, Аманжолов айтқандай, көне іздерді тастап, соны соқпаққа түскен «тар жол, тайғақ кешуде» (Сәкен) адасса, жаппай адасты; қателессе, жаппай қателесті. З.Қаб.

Қысқасы, жеті жыл бойы Гүлзина жалғыз. Жеті жыл бойы бір еркектің бетіне тіктеп қарамаған, соңынасөз ертпеген аппақ қардай адал жан. Ә.Асқ. Соғыс ардагері, екі бірдей арысын жауға берді, бөтеннің ала жібін аттамай, соңына сөз ергізбей адалынанеңбек етті. Ә.Асқ. ~ Отыздың зұлым жылдарынан аман қалып, бірде-бір пенденің соңынан сөз ертпей арын таза алып шыққанының өзі қаншалық. Қ.Ысқ. ~ Соғыс ардагері, екі бірдей арысын жауға берді, бөтеннің ала жібін аттамай, соңына сөз ергізбей адалынан еңбек етті. Ә.Асқ.

Қоса айтқанда, ескерерлік тағы бір жәйт д.м. * Сонымен қатар бұған: қашан тәуелсіздік алғанша зиялылардың жан аңсарына айналған алаш идеясы 1937 жылдан кейін өшті – деген саңлаусыз пікірдің үстемдік алып бара жатқаны да қамшы салды.. Т.Жұрт. ~ Сарматтардың көзі кішкене болғанмен, жіткір келетіндігін ескертеді. Сонымен қатар Гален мен Гиппократтың түріктер жайындағы пікірлерін де келтіре кетеді. Б.Нұрж. ~ Таусылмаған. Таусылуы да мүмкін емес. Өйткені, ол түгесілген шамада өмір жансыз, тіршілік мәнсіз болар еді. Сонымен қатар, мына ақзер әлемде ешқандай мәнмағына қалмайтыны айқын. Т.Әлж.

Жұрттың өсегіне қалды. ~ Бірақ Бекен кім көрінгенге ұрына кететін тым тәртіпсіз еркек емес-тін. Мысық жүрісті сақ жігіт көңілдесінің соңына сөз ертуді жек көретін. Ө.Кәр. ~ — Бұл өтірігіңді менен басқаға айт! Сіз жездеңіз Шәкей марқұмның да соңына сөз ертіп, үстінен арыз айдағансыз. Сіздің бізге және райкомға жолдаған домалақ арызыңыз — бір қоржын. Ө.Кәр.~ Еңсеп келе-келе Бигелдінің де соңына сөз еріп, түсіп қалғанын көрді. Оны болыстықтан құлатқан көзі тұздай, жирен сақал Шоңмұрын би еді. Ә.Кек. ~ Қысқасы, жеті жыл бойы Гүлзина жалғыз. Жеті жыл бойы бір еркектің бетіне тіктеп қарамаған, соңына сөз ертпеген аппақ қардай адал жан. Ә.Асқ. ~ Бәрінен де бұрын хас ше- берлігіне сызат түсіп, соңына сөз ереді. «Е, оны қойшыны» екінің бірінен естиді. Ө.Кәп. ~ Соғыс ардагері, екі бірдей арысын жауға берді, бөтеннің ала жібін аттамай, соңына сөз ергізбей адалынан еңбек етті. Ә.Асқ. ~ Оның жалтарай-бұлтарайы Ұзаққа ғана аян. Соңына сөз еріп аузы күйген сақа сері жортуылды саябырсытқан кәрі көкжалдай көріне шабатын кеудемсоқтықтан тыйылып, ізін жасыратын сақтыққа басқан-ды. Ө.Кәр. ~ Кейінгі патшалардың уағында жарықтықтың соңына сөз ілестіріп, әрі итеріп, бері жығып дегендей, айтпаған сөзі қалмай "тас жүрек қатыгез!", "миллиоңдаған адамның қаны мойнында!", "жеке адамға табынудың тұғыры!" деп, "момындардың арасынан халық жауын мыңдап, миллиоңдап атқызып үлгерді" деп… Д.Дос.

Әлдебір жағдайға сәйкес, әлдебір себеппен д.м. * Сондықтан әр елдің жақсысы өз бастарына я өз жақындарына арналған біреудің дауы болса, оны съезге жеткізбей, алдын ала тексеріп, бітім беріп, тыныштық тауып жатқан заман еді. Соның орайына Жарасбайдың қайыны Досай аулы өз тұсындағы аразы Қалқаманмен табысыпты. М.Әу. * Жарасбайдан да талай барымта алынды. Жалғыз барымта емес, ұрланып алған мал да көп болды. Оның орайына талай-талай жерден Жарасбай да, Қоқыш та әлденеше рет шұбыртып алып жатты. М.Әу.

Соған ұқсас жағдай, сол сықылды. * Бала кезімде бөлмемде: "Күнәңіз үшін жазаға ұшырайсы" дейтін нақыл сөз жазылған тақтайша ілулі тұратын. Мынау тап соның кебі. А.Крис. * Ондай ғибрат өткен замандарда болған. Баласы әкесіне, інісі ағасына қарсы шыққан патшалардың елдері өзгелерге жем болып отырған. Бұл да соның кебі, – деді. Ғ.Есім.

Көмескіленді; күңгірттенді; өңі жүдеді; бәсең тартты. * Күн батуға жақындап, ұясына қонып барады. Күндізгі өткір, ыстық күннің көзі маужырап, нұры солғын тартқан. Самал жел есіп тұр. Ж.Айм. * Бұл сенім беки берді. Шиыршық атып, тырсылдаған тамырларым солғын тарта бастады. Жүрегім жайдағыдай жалаулап, бүлкіл қақты. Жүйелерім босады. Жаным жай тапты. Ж.Айм. * Мұнда көлеңке ғой, күн нұрын тасалаған жүрдек бұлттай, оқтын-оқтын соғып кететін шағын шаттықтың өзін де қоқырайта қояды — адам жүзі солғын тарта қояды, солған гүл реңдес… Х.Ес. * Бөртенің солғын тартқан жанарында болар-болмас ұшқын білінді. С.См. * Бертінде жалғыздыққа өзі де үйреніп, еті өліп, күйеуінің бейнесі солғын тарта бастағаны кәміл; мүлде ұмытты деу қиын… М.Сүн. ~ Шала жұмылған көздерімен келіншектің тұла бойын сүзіп өтті. Әйелдің көмескі нұрланатын солғын сұлулығын байқады. Т.Рыск. ~ Кәзірден бастап бойымыздан нәр кетіп, гүлге тән жұпар иіс те, қызға тән әдемілік те солғын тарта бастады. О.Көш.

Біреудің сиқына түсті, көргенін көрді. * Кезінде бір космонавт космоста жүргенде сиырдың мөңірегенін естіп, өзеннің жағасындағы шалғында жайылып жүрген малды көрген екен. Байғұстың көргені тек елес екен. Сөйтіп ол, “сиыр космонавт” атанған ғой. Шынын айтсақ, біз де соның кебін киеміз бе деп сескендік. Ш.Айт. * Жүрегі су ете түсті, ар жағын ойлағысы келмеді. Аю соғып алған мал мен аңын жерге көміп, әбден борсытып барып жеуші еді, бұған да соның кебін кигізбек пе? Онда оңбады. М.Қаб. * Шіңгілдегі Жантайлақтың басының алынуыда ұлықтарға бағынбаған өз басбұзарлығынан деп білетін ол «сенде солардың кебінін киме!» деп сес көрсете айбарланды. Ж.Шәк. * «Мені ызаландыру үшін өтірік сыпайы болғансып, әдейі істеп тұр», деп ойлады Бақдәулет. «Құлан құдыққа құласа, құлағында құрбақа ойнайды», мен де соның кебін кидім- ау. Ө.Ахм.