ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Әскери айқас жүріп жатқан кеңістік. * Оның артынан қызылдар келді. Қазақ даласындағы соғыс майданы ашылды. Ж.Айм. * Соғыс майданы бейнебір ажал аранындай ашылды. Т.Рыск. * Тіпті тигелі тұрған сияқты. Егер, осы арманға жете далса, соғыс майданы емес, ішкі майданның үлкен-ақ полковнигі болатыны айдын-ау?! Ғ.Слан.

Әзерге денесін көтеріп жүрді, күш-қайратынан айрылды, зорға жүрді. ~ Соққандай жаңа ғана құйын-дауыл, Болып тұр ел тірлігі биыл да ауыр. Көктемде көтеремнен көтеріліп, Ілінген сіңірінен сиырлы ауыл. С.Тұрғ. ~ Ертең таңертең отандарыңа қайтыңдар. Сүкең де намысқа салып, сіңіріне ілініп жүр, мен білсем. М.Қаб. ~ Үй іші бозамық тарта күрк-күрк жөткірінген шал ұзақ киініп, тысқа шықпастан бұрын төр үйге басын сұққан. Сіңіріне ілінген басын қылтитты да қайта тартып әкете алмай аңтарылды да қалды. К.Жүн. ~ Қой, қызым, мені өйтіп қорқытпа, — деді Әбекең көңілденіп. — Сенің әкең соншалық сіңіріне ілініп жығыла кеткелі тұрған өлмелі шал ғой деп пе едің? Қ.Жұм. ~ Спенсер қария жайлы көп ойлайтындығымнан ғана осылай толқыған шығармын сірә. Шындығында сіңіріне ілінген қартқа ендігі тірліктің қажеті қанша. Дж.Сэл. ~ Е, Ақбөпе-ау, бір апаңа алдырып қалатын сіңіріне ілігіп өле алмай жүр деймісің. Жездеңді сынға салып көр, әлі де болат сындыратын қауқары болмаса, мүрдем кетсін. С.Жүн. ~ Әкесінің мұрны қоңқиып, көзі бақырайып, арыған аттай сіңіріне ілігіп қалыпты. Ө.Кәр.

Әлдебір мәселені уақтылы шешпей, кейінге қалдыра берк туралы. ~ Ел тіршілігінің ұтыс, ұтылыстарында жұмыстары жоқ бес болыс Керей-Уақтың болыс-билері жерге орналасу мәселесін созбаққа салатын бір саңылау табылғанына мәз болып тарасты. Ғ.Мүс. ~ Өткен қыс ол үйден менің аман аттанғанымды естіп алса керек, әуелі «солай болып па еді?» деп сұрап алады да, мен «рас» десем,—«осы қыз сені созбаққа неге сала береді?!» деп күдіктендіреді де, аржағын,— «ұялып қалатын жайы болмағай еді!» деп тереңдете бастайды. С.Мұқ. ~ Ұлпан үйінде жоқ екен. Соны пайдаланып Мүсіреп келген жұмысын созбаққа салмай қыздық әке-шешесіне бірден айтып тастады. Есенейдің сәлемін тура жеткізді. Бояған да жоқ, бұрмалаған да жоқ. Ғ.Мүс.

Қауырт жұмыстан, неше түрлі қиындықтардан еңсесін көтеруге шамасы болмады. ~ Аудан айтты — ауыл үшін заң. Колхоз басшылары мен бізді оқытатын мұғаліміміз абыр-сабыр қам істей бастайды. Қазіргідей емес, артельдің сіңіріне сүрінген кезі. Б.Соқп. ~ Шешесі болса сіңіріне сүйретіліп, ілби басып таңдайға салар бірдеңе табылып қалар деп,таң сәріде шығып кеткен көршінің үйіне. Қ.Тас.

Тісін көрсетіп ыржалақтау жөнінде. ~ – Немене, сойған қасқырдай ыржалаңдайсыңдар? Самолетті шүйгінге жайылсын деп арқандайды дейсіңдер ме? Жеңіл нәрсені жел ұшырып әкетпесін деп арқандайды да… К.Сег. ~ Минзуктің да қақ айырылып тұрған басы орнына түсіп, сап-сары тістерін ақситып, сойған қасқырдай ыржиып қояды, пәтшағар! Р.Зәй. ~ Сонда ғана Хасанның езуі жиырылып‚ сойған қасқырдай күрек тістері ырсиды. Ақшаны үн-түнсіз жытқырып жіберген Хасан: — Қайсысы керек? — деп барқ етті. А.Алт.

Меншіктеп алды, ұрлады, пайдаланып кетті. ~ Арғын Қара кесектен шыққан қаз дауысты Қазыбектің баласы Бекболат би сегіз ағайынды екен. Соның кенже інісі жорықта жүргенде, жаңылыс Абылайдың бір айғыр үйір жылқысын қолына түсіріп, сіңіріп кетіпті. Соңынан Абылай біліпті. А.Байт. ~ Тәніге еретін нөкерлердің біреуі, — бізге белгілі Шепе болған. Ол Нұртаймен түйдей құрдас екен. Сері Нұртай да әлдекімнің Күнсұлу аталатын сұлу қызын алып қашып, Тәнінің арқасында сіңіріп кетеді. Нұртай Күнсұлуды ерекше сүйеді де, «атымыз ұйқас болсын» деп, «Күнтай» қояды. Жұрт та солай атап кетеді. С.Мұқ. * Жұрт біріне-бірі қарыз беруден қалды. Бұрынғы алған ауыс-түйістерін сіңіріп кетуге көшті. Б.Тоғ. ~ Бүгінгі түнде үш атты да жетелеп, қырық-елу шақырымнан да асыра ұзатып тастамақшы. Бәрін ұрлап, түгелдей сіңіріп кету қиын, милицияның құрығы ұзын, қайдан да тауып алатыны сөзсіз. Б.Ыб.

Ыржақтап күлді. ~ Сорлы соншама көздің жауын аларлық қағына қызыл болмаса ғой, бір жерде нанын тауып, күнін көріп жүрер еді, міне, енді Әдібайдың жаман төсегінің тұсында сойған түлкідей ырсиып тұр. О.Әуб. * ― Сонда мен немене, әркімнің бетіне қарап сойған түлкідей ыржақтай бермекпін бе?! Б.Тоғ. * Шегені анадайдан көріп сойған түлкідей ыржиды Ждақай. Төртбақ келген, шымыр, тарғыл бет бала жігіт. С.Елу. ~ Осы иір сапты айырдың арғы басында сойған түлкідей ырсия күліп таяққа кигізілген боксшының қолғабы тұр. Д.Ис.

Күзді күні бие ағытар алдында жиналған соңғы қымызды көрші-қолаңын, туған-туыстарын шақырып сыйлаудәстүрі. ~ Күздігүні бие ағытардағы ақырғы қымызға көрші-қолаңды шақыру кәдесін "сірге жияр" деп атайды. БАҚ. ~ – Түрі көп: дастарқанға, баланы сүндетке отырғызғанда, алғаш тайға мінгізгенде, бие байлағанда – «қымыз мұрындық» дейді, биені ағытқанда – «сірге жияр» бар, жаңа үйге кіргенде, алыс сапарға шыққанда, аңға шыққанда барша игі істің алдында үлкендерден бата сұрайды. С.НЕг. Соңғы, ақтық дүниесі, бар қалған асылы д.м. ~ Жоңғар ордасының сірге жияр соңғы ханы Дабашы аздағанқолмен мұзарт асып, Қашқарияға қашқан екен. Қ.Жұм. ~ "Ауырмайтын жерім жоқ. Емханаға апарып тұрмайды. Дәрігерге көрсетпейді. Қара жүрегімді қақ жарып, өз ішімнен шыққан балам, төлімнің сірге жияр кенжесі ана сүтін ақтамады." Т.Рыск. ~ … Егер мұның өлімінде ешқандай күн болмаса, өкімет сол үшін бір жылдан бері ақ тер, көк терге түсіп, сабылар ма еді? Өлім — өмірдің сірге жияр қорытындысы. Өмірдің нәрі мен сөлі кейде оның соңғы нүктесінде жатуы да мүмкін. Қ.Жұм.

Айқай-шу көтеріп, бүлік шығарып, ойран салды. * Осыны білетін әйелі әркімге қараптан-қарап отырып, орынсыз ұрынып, ойдай сөз айтып, жүрген жеріне сойқан салумен болатын. Көп ұзамай Түгелдің үйімен судай сүзісіп жүріп, Сақар арам пиғылын таныта бастаған. Ү.Жәл. ~ Уәжге Бөкпенбайдың әйелі жүйріктік жасады. — Тәйт әрі! Әкіреңдеме! Қонақтар ел жата аттанып кеткен. Сойқан сап кететінін біз қайдан білеміз?.. Уәж орынды шықты. Кәден тасыған қаны суынып, сабырға бой алдырды. Т.Әл. ~ Осыны білетін әйелі әркімге қараптан-қарап отырып, орынсыз ұрынып, ойдай сөз айтып, жүрген жеріне сойқан салумен болатын. І.Ес.

Тату-тәтті қарым-қатынастар туралы. * Онымен қоймай, есіктен аттап кіруге именген малшы-жалшыларымен отағасы ежелден «сіз-біз десіп, шыж-быж жесіп» жүрген адамдардай тең сөйлесіп, оларға тым жайдары қабақ, жайсаң пейіл танытып отырды. К.Сег.