ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Ұшы-қиыры жоқ, шексіз-шетсіз созылып жатқан ми дала. Ұшан даланы көкпеңбек су қаптап кетеді. Т.Ахт. Ұшы- қиырсыз ұшан даланың көктемдегі көгілдір көркі көз тойғысыз … З.Қаб. Ол маңға ұшан дала мен хан базардың арасына айда- жылда бір қатынап тұратын қалашылардан басқаешкім соқпаушы еді. Ә.Кек. Арада айлар өтті. Алтайдың ұшар шыңынан ұшан даласына дейін қар бекіді. А.Алт. Көктемде көлдей шалқып жатқан судан көк тиындық пай да көрмейміз. Өзіңіз ойлаңызшы, неге біздер солұшан теңіз мол суды далаға жібереміз? Ә.Әбіш. Мынау ұшан даладағы тіршілік белгісі — жалғыз үйлі ауылдың жалпылдақ отын қайтып сөндіреді… Ә.Кек.

~ Сол бауырым бұл күнде Құр салмақпен қалмапты. Ұшан дария ақылы Азаттық ұранды аңдапты. М.Жұм. ~ Батысым — байтақ Украин, Гүлденген бақша гүлімсің. Солтүстік — ұлы мұхитым, Ұшан дария шегімсің. Ж.Жаб.

Ұшы-қиыры жоқ, шексіз-шетсіз; сансыз көп. Ұзаққа, ұшан теңізге созылып жатқан қалың таудың биік жоталарын күн сәулесі бір сәтте алтынғамалғандай қып рең берді. М.Әу. Ал қазір ғой,— уақыт дегенің ұшан теңіз, жазуға деген құштарлық та бар, алайда бастай алмай дал бопжүрген жәйі бар. Ә.Әл. … Бақты қарауылынан он бір мың адамы бар атаман Бәкіш бастаған әскери қосын келіп кірді. Одан бұрын даәр тұстан кіріп сіңіп кетіп жатқан ақтар мен казактар саны ұшан теңіз еді. Ғ.Біл. Көктемде көлдей шалқып жатқан судан көк тиындық пай да көрмейміз. Өзіңіз ойлаңызшы, неге біздер солұшан теңіз мол суды далаға жібереміз? Ә.Әбіш.

Ең биік тұсы. Қарағайдың ұшар басына ғана шоқталып шыққан жасыл инелі бұтақтар қол шатырдың, төбесі сықылды. С.Мұқ. * Сол жағындағысының ұшар басында мүйізі шаңырақтай құлжа тұр. Ә.Кек. Сәл самал желмен тербелген биік тау шөбі, шыршалардың теңселген ұшар басы мен ұшқаттың ұсақжапырақтары қосылып ақырын ғана сыбдырлайды. А.Алт.

«Ұсқыныңды ұрайын, − деген бұл сонда іштей – Мынау қалпыңмен әкеңнің әйтшуіне әлі әзір жарай қоймассың». Н.Дәу. Ұлын көрмегеніне үш-төрт ай болған, көзі шүңірейіп, бұты тылтиып қалыпты. «Алты ай қыс үйіргетүскенбісің, ұсқыныңды ұрайын», дей жаздады. Н.Дәу. «Ұсқыныңды ұрайын, − деген бұл сонда іштей – Мынау қалпыңмен әкеңнің әйтшуіне әлі әзір жарай қоймассың». Н.Дәу.

Әлдебірдеңені аңсау, асыға, алабұртып, шыдамсыздана күту туралы. ~ Қартқожа туған жерін жанындай сүйеді. Туған жер еске түскенде іші-бауыры елжіреn, өртенгендей күйеді. Еліне жетуге ұшарға қанаты болмайды. Ж.Айм. ~ Бөз көйлек, шибарқыт шалбар, бешпет. Көңілі алағаудан бозбала бүгінгі қыз аулында болатын бастаңғыға асығып келеді. Ұшарға қанаты жоқ. Ү.Жәл. ~ Ойпыр- ай, мына ұлдың ұшарға қанаты болмай отыр екен ғой, – деді жеңгем де менің оғаш қимылыма мырс етіп. К.Сег.

Қылмыскердің қолтығынан демеді; арам іске қолдау көрсетті. * Оспан болса, Оразбай мен оның айналасындағы ұрыға құрық беріп және сонымен байлық тапқан бірнеше жуан-содырды шет елмен ақылдастырмақ еді. М.Әу. * Құрық бердің ұрыға, Момынды алдың қырыңа, Малсыздарды таптадың, Малдыларды жақтадың. Д. Бабатай.

Қарақшының бетін қайтарды; малын аман алып қалды. ~ Биеге іш тастаттырмай, жауырдың арқасын сауысқанға шұқытпай, жабағының қоңын қасқырға тарттырмай, ұрыға құрық салдырмай, мынау қыстан жылқыны аман алып шығу Дарқанның мойнында. І.Жанс.

Қалыңдығына үйленбестен бұрын жасырын бару кәдесі. Осыдан үш күн бұрын Серғазы күйеу жігіт ретінде ұрын келеді. І.Ес. Оның үстіне Қарақойын Қашырлыға ел жайлауға шыққаншақта ұрын келем деп жақында хабар берген. І.Ес. Сен көркемсің, пәксің. Сондықтан болар жарығым, үркексің. Сұлулық пен пәктікке ұмтылып, ұрын келетінсуық қолдан сақтану үшін де Үркектік керек. Р.Мұқ. Жорыққа жиналғандар алдында саны көп жаудан жасқанбай, үрей туғызбай, қызға ұрын бара жатқандай қосқұрдастың осылай ойнақы мінез танытуы … А.Өтег.

«Хан қызына лайық кәдесін жасап ұрын түсіп әкетсе жөн-ау! Д.Досж. Әйтеуір, мен апасына ұрын түскенде сенің атаңның бұғында тәйтерісі де жоқ болатын. Қ.Ысқ. "Президенттік емдеу орталығында істейтін Әсем бойжеткенге тарт, жылдам", — деді. Нақа ұрын түскелібара жатқан, қайын жұртына асыққан күйеу жігітке ұқсады осы жолым. Д.Досж. — Мен ұрын түскенде апаларың он екіде еді, — деді, Бекетте құлақ бар-ау деп тұрған жоқ, әйтеуір, дейсалды. Қ.Ысқ.