ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Есебі дұрыс, өз есебі өзінде; ештеңеге алаңдамаса да болады д.м. * Шипасын салып Балайым бас көтерер, от басы аман болса, отағасының ұпайы түгел. С.Смат. * – Қазірет қалай, жүріп жатыр ма? — деді ол мешіт жақты иегімен нұсқап. – Е, ол кісінің ұпайы түгел ғой. Қазір бір «аллауакбары» бір қой боп маңырап тұрған жоқ па, — деп Бабалық қулана күлді. Қ.Қаб. * Енді аспандағы алтын жұлдызды колға бір қондырса, Жәкеңнің ұпайы түгелденеді. Қ.Жұм.

Елді дүрліктірген ерекше оқиға. * …Бір жұма өтті ме, жоқ па, ұлы дүсір той болды. Көкпар тартылды. Балуан жығысты. Мал төгілді. Ақша жиылды. Ж.Айм. ~ Жүргендерде сағынып қалғандай, мойнынан құшақтап аялайды, жіберерде бас-арқасын сипап, мамық алақанымен қабырғаға қағып қояды. Ұлы дүсір жарыс болмаса, анау-мынаумен жарбаңдасып шаппайды. «Қашаған қуып, қинап тастама!» деп, күркесіне келе бергіш Домбайға да тапсырып қойды. О да айтқанын қылып жүрді. Ж.Айм.

Халық, ел үшін маңызы зор елеулі қозғалыс, бағыт-бағдар, көш. ~ Адам ата, Хауа ана бастаған тіршіліктің бір жетім ботасы — өзі босандық білдірсе, сол бір айшылық алыс жолға тең ұлы керуен үзіліп те кеткендей екен. М.Қаб. ~ Әуезовтен айрылып аңтарылған ұлы керуеннің бұйдасын іліп ап ілгері бастап кетер жаңа ұрпақтың жас перісін көріп қуанған. Т.Сәу. ~ Әр күймеде бір есік, бір-бір терезе. Түрлі ұлттың баласы бас қосқан ұлы керуенге ілескендей болды. Ү.Жәл.

Әлдебір істің жөнін таппады, қиюын келтіре алмады. ~ Оңаша отырғаннан кейін менің не істеп, не тындыратынымды ешкім біліп жатқан жоқ. Сырт жұрт осы бірдеңе бітіріп отыр деп ойлайтын шығар. Ал ештеңені де ұқсата алмағаным өзіме аян. Ә.Нұрш.

Өркөкірек, менмен, қиянатшыл. * Қартқожа не дерін білмеді. Жүрегі аузына тығылып, қысылып қалды. Төбелесуге әлі жетпейді. Болыстың жігітімен қалай төбелессін? Азуын шайнап қала берді. Күйінді, ызаланды. Бұл ауылдың итіне шейін зорлықшыл, ұлы кеуде екен деп ойлады. Ж.Айм. ~ Бір заманда «көкшолақ қасқырға» ат шабар болып жүретін, битті көз «жетімек» бұл күнде камунеске езіліп, кедейлерді жинап, елде партия басы болды. Сайлаушымен ауыз жаласып, жуандардың салған списігін өткізбей қойған соң, жуандар «ұлы кеуделігін» қылып «сайлау бермейміз» деп төбелес шығарды. Ж.Айм. Зор парасат иесі, ұлы тұлға, ~ Мағаштың қырқын беріп болған күннің ертеңінде Абай және қаза тапты. Ұлы кеуденің ыстық демі тоқталды. Шөл даланы жарып аққан дариядай, игілік өмір үзілді. Сонау бір шақта тасты тақыр, жалтыр биік басына жалғыз шыққан, зәулім өскен алып шынар құлады. Өмірден Абай кетті. М.Әу.

Астан-кестеңін шығарды, быт-шыт қылды~ ـــ Онда мен ертең ауыл балаларын жинап алып ақсұйек ойнап ұлан-асырын шығарайын. Осы орайда кетсең болды ғой. Б.Жұм.

Адамның ішкі болмысын күнделікті пендешілік деңгейден жоғары көтеретін, оның руханиэтикалық өзегін (ар-ұжданын, қасиетін) айқындайтын ең жоғары деңгейдегі эмоционалдықинтеллектуалдық күй..~ Ұлы сезімді ұсаққа айырбастау, ұлы адамдарға өзімізді теңеу надандық белгісі! Қасиет қадірін кетірмеу керек! — дейтін. Ғ.Мүс. ~ Әлдекімдер әңгіме қылып отырса тырқылдап күлетін. Неге?! «мектепті бітіретін жылы, сол махаббат атты ұлы сезіммен мүлдем қош айтыстым. О.Бөк. ~ Әйтпесе Қара Шал: "ғашықтық жолы бір басқа" деп неге айтты екен? Ғашық болу — пенде шіркінге екі қайтып келмейтін ұлы сезім еді. Оны да шалаптай шайқап бітірдік!.. Қ.Ысқ. ~ Ел шетіне жау тисе, тайлы-таяғы қалмай өре түрегеп атқа қонатын баяғы жау жүрек жұрт бұл жолы қыңқ деген жоқ. Отан, туған жер деген ұлы сезім ешкімнің жүрегін тебірентпеді. Т.Сәу.

У-шу болды, жабыла жылады, азан-қазан болды. Қайран алақанда еріген мұздай, көз алдымда ұлардай шулап көшіп бара жатқан алтын уақыттарым-ай! О.Әубәк. Әуелі ұлардай шулап жылаған қалың бұқара, аяғында жаудан азат болып, ұланғайыр той жасап, қуаныштанесі шыққан ел… М.Қаб. Шегір көзіне жылу жүгіріп, «Қасқырдың бөлтірігін алмас бұрын арланы мен қан-шығын құрт. Әйтпесе, аяқ жетер жердегі малшылар-ды ұлардай шулатып бітеді…» дейтіндей. Р.Отар. мінез шығарып, я түнгі жүрісін көбейтетінді шығарды, я қит етсе "төркініме кетіп қаламын" деп етегіненұстаған сәбилерін ұлардай шулатып жатты. Д.Досж. Жауды жеңеміз! Біз жеңіске жетеміз!.. Жасанып келген дұшпанның тас-талқанын шығарып, жермен-жексенетеміз! – деп ұлардай шуласып, ұрандатып қоя берді. Д.Рам.

Тал түске таяу уақыт. ~ Смағұл ас-суға қарамай, қайтып кеткен. Ертеңіне ұлы сәскеде құда — құдағилар сау ете қалды. Т.Әл. ~ Таң ата совхоз кеңсесіне трактор сұрай кеткен Телжанның үлкен ағасы ұлы сәскеде бір-ақ қайтқан. Бос қайтқан. Д.Әш. ~ Түнімен ән мен күйді тамашалаған тойлы қауым ертеңіне ұлы сәскеде оянып, қызуды қайта жалғастырды. С.См.

ЖАСТАРДЫҢ ЖОЛЫН КЕСТІ. ~ — Осы екеуін махаббат үшін өз елінің қатал үкімі, өз замандастарының қолымен, зорлықпен өлтірткен болатын. Жүз жылдан бұрын да, содан кейін де, дәл бүгінгі күнге шейін де ұлға тұсау, қызға бұғау болған ел заңы осы екеуін ат құйрығына байлатып, сүйретіп өлтірткен. М.Әу: