ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

~ Аманай қолы дірілдеп, қасыққа қондырғанын төгіп ала берді. Әкесі қабағын сәл жібітсе, шемен болған шер нөсерін төгіп, боздап қоя беретін түрі бар. А.Рақ.

Зәбір шекті, соққы алды. ~ «Ішің күйсе» деген сөз Сүлейдің құлағынан кеткен жоқ та, самғап бара жатқан боз тұлпардың әрбір тұяғы шекесіне тигеннен кем болған жоқ. Ішінен Жалауға өзін қоса бір сыбап алды. Ә.Әб. ~ Жер төңкеріліп бара жатқан секілді. Сілейген күйі не істерін білмей, құлақ шекесіне оқыс соққы тигендей есеңгіреген күйі тәлтіректеп кері шегінді. Д.Дос. ~ Тегінде, байлардың алдамшы сөзіне еремін деп шатасып барып, кейін опық жеген, былайынша айтқанда, шекесіне тағдырдың таяғы тиген адам тез түзеледі. С.Ом.

Ажырамас қайғы-мұңға айналды. ~ Осымен сөз бітті. Бірақ Шәмшігүлдің жүрегінде бір жай шемен болып қатып қалды. С.Шай. ~ Сен тасжүрек сияқты емес едің ғой!.. Ішіңде сыр боп қалған, шемен боп қатқан бір ғана нәрсе бар. Соны айта алмай, қиналасың. «Айтшы!» –деп қинағым да келмейді. Д.Рам. ~ Көптен бері көкірегінде шемен боп қатып қалған, сарғайып сарғайып болған сағыныш деген қу сезім жібіп сала бергені ме, бұл жаққа не мақсатпен келе жатқанын да ұмытқандай. Ш.Мұр.~ Бақыт… Адам байғұстың қиялы жеткен жердегі жақсы мен тәттіні бір бойына сыйғызған осы бір сөз қашан кісінің көңіліне шемен боп байланған сәтінен бастап, бастапқы мән-мағынасының бәрінен түгел айрылып, онсыз да кем қанағат, онсыз да өлермен пендені онан сайын жан алқымға түсіретін қайыс қамшыға айналатын көрінеді. Ә.Кек. ~ Зәуреш сол жүректегі шемен боп жабысқан сағыныштан туғанын Жазира түсіне алмай дал… «Қайтсем, не істесем?» дейді. Әйтсе де оны тоқтатар дәрмен жоқ. М.Сүн.

~ Енді тартынатын ештеңе жоқ. Сырт көздің, өзге жұрт өкілдерінің алдында ыңғайсыз, өрескелдеу көрінетін кейбір сөздерді оңашада мыналардың шекесіне шеге қаққандай етіп, батыл айтуға болады. Қ.Жұм.

Менсінбеді. ~ Оған мына аққу қыздар ешкімді шеніне келтірмес, тым тәкаппар, асқақ көрінді. Қ.Жұм. ~ Ешкімді шеніне келтірмейтін тәкаппар, маңғаз бейнесімен биік көрінеді. Кейде бір жарқ ете қалған аппақ білегімен, еркін, ерке қылығымен де қызықтырады. Ж.Сәм. ~ Бір– екі рет көргенім бар. Бірақ баяғы Николай Никоноровичтай қайдан болсын. Мынау бір немістің бароны дей ме… Пенснесі жалтылдап, шеніне келтірер емес тіпті. Қ.Жұм.

~ Жоқ, көшті емес, көшірді. «Бай малшының ұлы, табы жат, халық жауы» деп шетке қағып, шекесіне шертті. «Ит жеккені» болмаса да, итше қудалап қоныс таптырмады. Ж.Шәк. ~ Құмбелдегі теміржолшылардың балалары жатып оқитын мектеп-интернаттағы Сәбитжанға Едіге Қазанғап екеуі біресе пойызбен, біресе түйемен кезек-кезек барып, баланы біреу-міреу шекесінен шертіп қоймады ма екен, өзі бұзықтық жасап қоймады ма екен, оқуы қалай екен, мұғалімдері не айтар екен деп, жағдайын ұдайы біліп тұратын. Ш.Айт. ~ Сыртқа шыққаннан кейін де бұрқылдап біразға шейін ашуы басылмады: – Атаңның аузы… байы жоқ неме ме… қамшының астына алса ғой!.. – Ойбай, шапеке, қатын сабағаның не… сабамақ түгілі, шекесінен шертіп қалсаңыз, милиция шақыртып, қаматып тастайды! Т.Сәу.

* – Бірақ оларына пысқырған кісі көрінбейді мұнда. "Айт, шырқа! Артықсығандар шеніңе ілесіп көрсін! Іркілме!" деп, күндіз де, түнде де айтқызады, қайта! – деп, Злиха сүйсініп, сықылықтап күліп жіберді. М.Әу.

Менсінбей қарады, күпсінді, әлдеғандай болды. ~ Менің білуімше, мырза атанып, шекелерінен қарайтын Әбжат Байдалин, Бексұлтан Әленовтар ел бозбалаларының шәлдірік өлеңін жазады… С.Ом. ~ Орманшылыққа кіргелі Айтқали да ортан қол азаматтай тұрмысын түзеп алған. Не ішем, не кием демейді, жұрт секілді бұл да қазір шекірейіп шекесінен қарайды. Ә.Асқ.

Шектен шықты; намысқа тиді. * Қаңтарбай көп сөйлемейтін, қашан шеннен шығып кеткенше анау-мынауға қыза қоймайтын. Дәл осы жолы Бойковқа да, топ ағаларына да тиісе қояйын деген ойы жоқ еді. С.Омар. * Аралбайдың жаңағы сөзі Бойковтың онсыз да шеннен шығып, шеңбер атқан ашу-ызасын еселеп жіберді. Іші өртеніп барады. С.Омар.

Асықпай іздеп, өз қалағанын таңдап алу туралы. ~ Онда көрейік. Үйді шекесінен шертіп жүріп таңдайық. Жақын жерден. Ауыл үйдің арасы жақын болу керек. Қ.Түм. ~ «Бізге кел, бізге кел!» деп тәтті тоқаштың шетін шығарып қызықтырған көп мекеменің шекесінен шертіп жүріп, Алматыдағы әйдік өндіріс тресіне экономист болып орналастым. Т.Сәу. ~ М ы р з а б е к. Біз әлі сүр бойдақ. А қ а н. Біздің колхозда қандай тамаша қыздар бар. Шекесінен шертіп жүріп үйленесің. Қ.Мұхамед. ~ Ажырасса, қартайып тұрған жоқ, қырық бес жас деген не жігіт адамға? Мамырбектің әлі шекесінен шертіп жүріп қыз алуға шамасы бар. Шіркін, қандай қыздың бақыты жанып, маңдайы жарқырап тұр екен деші. Қ.Жұм.