ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Алаңсыз, қалың ұйқыға берілді. ~ Кешке келгесін пырылдып ұйқы соғасың. Тамаққа тойғасын, басың қаупиіп тағы ұйықтайсың… О.Сәрс. ~Тұмсығын көрпе шетіне тығып алып, ұйқы соққан тарғыл мысық аяқ жақта қаперсіз бырылдайды. М.Қаб. ~ Іше берсең қымыз да мас қылады. — Айранға мас болып, пішен шабатынын ұмытып, бір тәулік ұйқы соққандар да бар… — Ха… ха… хық! Қымыз бен айран да харам болды ма? Т.Рыск. * Үй жанында дөңгеленіп алып, ұйқыны соғып жатқан сұр төбет басын көтеріп, «Тыныштық па?» дегендей маңқ етіп, бір үрді … К.Сегізб. * Тыр-тырлап от алып, оятып жіберетін трактор, машиналар бүгін үнсіз қаңтарылып тұр, сондықтан ит атаулы аула-аулада ұйқыны соғып жатыр — күн жексенбі! М.Қаб.

Ұйықтай алмады, мазадан айрылды, тынышы кетті. * Тергеушіден ұйқы қашты, маза кетті, береке қалмады. С.Смат. * Төсегіне қайта жатқанмен ұйқысы келмеді. Тіпті ұйқы қашып кеткен. Далаға бірнеше рет шықты. Қайтып келіп тағы жатты, тағы ұйқы жоқ. Б.Бұлқ. * Күн райы бұзылайын деді ме, топшысы сыздап, сол қолы қағынды тигендей қайта- қайта селкілдеп, шошына берді. Ұйқы қашқан. Қ.Ысқ. ~ Тыныш ұйқыдан айрылды. ~ Мақпал қыздың қолынан бір шай ішу бәсекеге айналғандай. Мақпалы бой жеткелі Күржібайдың да ұйқысы қашқан. З.Шүк. * Онысына өзінің айқын сенімі де жоқ.Әйтеуір, ұйқысы қашқан адамдай орнынан ерте тұрып кетті. М.Әбдіх. ~ Тамақ жоқ. Жылу жоқ. Ашығып, алаңдап, әмбе дене тоңғаннан кейін ұйқы қаша беретін көрінеді. Ш.Рах. * Кілең күрең жорғалы, күдері белбеулі өнерлі достары көзі ілінсе іңірлетіп күй шалып, сан құбылтып ән салып жиылып келіп тұрғандай болады. Содан ұйқысы қашады. С.Смат.

Көзі ілініп, ұйқы қысты. * Шолғыншылық жасаған қиын, ұзақ сапардан соң соны ұйқы басады. С.Бақб. ~ Басымызды жастықтан көтеріп, ұйқы басқан көздерімізді уқалай сала дауыс шыққан жаққа қарасақ, Хасеннің ауласына қарақұрым халық жиналып қалыпты С.Им. * Ұйқы басып ұйықтап қаламыз ба деп қорыққанымыз әлі есімде, күн ысымай тұрып ертесімен шығып кетуіміз керек еді… И. Бун. * Менің ойымша, өздерінің қарауыл мұнараларында , ұйқы басып есінеп отырған казак-орыстар беталдына шауып жүрген мені көріп кім екенімді айыра алмай азаптанған болуы тиіс. М.Лерм.

Жақында бітпейтін ұзақ сөз, әңгіме, хикая. * Бұхар мақамына салып, ұзын сүрені жатқа созып отырды. Б.Қыд. * – Ол бір ертерек жаугершілік заман еді ғой. Нұрымбет ұзын сүре әңгімеге түсіп кетті. З.Шүк. ~ Әғке, ол кісі сізге не жақсылық істеді? — деп сұрап едім, әкем: — Ол бір ұзын сүре хикая — деп елтірі тымағының милығын көтере бүктеп қолдан қалпақ жасап киді де, әңгімесін бастады: — Оған да біраз жыл болып қалды. Қоянды жәрмеңкесіне келдім. С.Бег.

Әлдебір себептермен біреуге тәуелді, кіріптар, бағынышты болған адам туралы. ~ — Бүркітбай! Бұл жолы сөз қозғамай-ақ қояйық. Ұзын тұсауы қолда ғой, қайда барар дейсің, сен Асқардың ізін аңдып, сол жаққа барып қайт, неғып отыр екен? С.Мұқ.

Ұзаққа созылған. * Оның осымен тоқтап қалмайтынын, бұндай ұзын ырғаның артында жақсы жалғасы болатынын іштей сезіп, ауылдан келген сыйлы қонағымның аузына қарап, құлшына құлақ түремін. О.Сәрс. * Ә, бәрекелді, жеткіздің балам, ұзын ырғаңнан би атаңның лебіз ырғағын танып отырмыз. Ғ.Біл. * Қазақтың ұзақ ғасырлық ұзын ырға тарихында көреген көсемдігімен де, айрықша адал адамгершілік ақыл-парасатымен де … тұтас бір рулы елдің ұранына айналып кеткен әйелдер бар. БАҚ

Әңгімені созды, сөзбұ"даға салды. * – Ондай істі орындау менің қолымнан қайдан келе қойсын, – деп Қоңыр ұзын ырғаққа салды. – Ауыл-ауылдағы өлең айтқан қазақтың аузын алақаныммен қалай баспақпын? Қ.Тол.

Ала алмай жүрген ақысы, артқан өкпесі бар. ~ Малайлықта жүрген жалшы-жақыбайлар бай малының мұрнынан тізіп жетелеп, қарық болып қалды. Ұзыннан кегі, қысқадан өші бар кедейлер бай малына құрықты аямай-ақ салды. С.Жүн. ~ Менікі оның кез келген жерге қолсұққанына көнбеймін дегендік қой. Болмаса онда ұзында кегім, қысқада өшім бар ма? Б.Алд.

Жайбарақат жүру; тиісінше мән бермеу, көңіл аудармау, еркіне жібері. ~ Дүмшелер домбыра тарту, ән салу, өлең айту сияқты халық-тың үйреншікті зауықтарына дейін күнә деп тыйғысы келген. Бірақ ұзын арқан, кең тұсауға қалыптанған қазақ шариғаттың тар тұсауына үйрене алмаған. А.Байт. ~ Ондайлармен Ырғызбай іші бірен-сарандап құда, жекжат боп алып та, «ұзын арқау, кең тұсау» жасайды. Кейде әдейі өздері түртіп, бір бәлеге ұрындырып, одан тағы өздері құтқарып алған боп та баурына тартады. М.Әу. ~ Қазақ балаларына ана тілі ғана қазақша оқытылады да, қалған пәндердің барлығы қытайдың мемлекеттік тілінде оқытылады. Оны заңдық тұрғыдан терістей алмайсың. Ұзын арқан, кең тұсау – Қазақстанда ғана бар. Н.Мұхамедханұлы. ~ Ұзын арқан, кең тұсаумен үш жыл жүріп, аудан ПМК- сы Жосалының Мәдениет үйін өліп- талып зорға бітірді. К.Хамз.

Шартарап, бүкіл ел, дүйім жұрт. ~ Ауыздан шыққан сөз де бір, аңқып соққан жел де бір. Ертең бұл құдалық жайлы алып қашты сөз ұзын елдің ұйырына, елдің қиырына кетеді. З.Шүк. ~ Ертең бұл оқиға ұзын елдің ұйырына, қысқа елдің қиырына тарайды. «Басында кім болыпты?» Ауызға алдымен Рахметәлі- Мелдебек түседі. Қаратауға сыймай ауып келген тентектер… З.Шүк. ~ Көзіңнің еті өскен екен әбден! Жетім мен жесірдің көз жасын шараға құйып ішіп, есіріктеніп кетіп ең, ұзын елдің үйіріне, қысқа елдің қиырына жаярмын сәуріктенгеніңді. С.См.