ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

* Менің жазушылық еңбегім, жазған том-том кітаптарым өз алдына. Ал, 1962-жылғы көш — менің ұлт алдындағы азаматтық қызметімнің шырқау шыңы. Қ.Жұм.

Алдамыш сөз. ~ Сан жерде әр топтың ортасына қойған ақсақал, қара-сақалы, жігіт-желеңі, жас-кәрісіне шейін осыны айтқызады. Қазіргі топтардың әралуан, әр үйде қайталай түсіп, қадағалап айтып жатқан бір шырға сөзі тағы бар. О да Оразбайдан тараған болса да, бір Оразбай емес, Тобықтының бар байының аузынан шығарлық сөз. М.Әу.

Мазасын алды, сәнін кетірді. * Көп сөйлеме, тыныштық бер мына жұртқа. Елдің шырқын бұзба, – деп Бөлен кесіп айтты. Ә.Шәр. * Ауланың ішіндегі үйлердің бірінен әлдекім есік алдына шыға қалса, бізді көреді де, бөгелмей жалт бұрылып кетеді. Өздерімен өздері рахаттанып отырғанда, шырықтарын бұзбайын дейтін тәрізді. Б.Соқп. * Тыныш кештің шырқын бұзбай, қайта осынау бейуақ сәттің тылсым кейпіне әдемі үйлесіп жарасады… С.Елу. * − Тәйт! – деді. – Сені Мұртаза мойнына алабұршақ салып, қорасанға қой айтып, әулиеге мал айтып, Құдайдан тілеп алса да! Әңгіменің шырқын бұздың ғой! Ш.Мұрт.

Қыран құсты үйрету, қанатын бекіту үшін түлкі терісіне қызыл байлап сүйретіп, соны алдыру әдісі. Алдап, қолға түсіру деген мағынада. .~ – Нені білдің, білсең, айтшы! – Жаздыгүні партия дауының болысы Арап- байдың кара шұнақ қызын үйіне тығып қойып, етке тойып, есі шыққан 5 жігітке шырға тартып, бір ауылнайдың іс- хатын алып кетті деп еді, со ғой. – А, солай ма? Білерсің. Ретін тапса, қарғаға қаз ілдіреді деген осы болатын. Ж.Айм. ~ — Мұныңа келісе алмаймыз! — Айласын асырмақ алаяқтардың пасық ойларының түбіріне балта шапты. — Біреуіңнің бет-жүздеріңді көрелік, ақшаны қолымызға әкеп беріңдер. Біз де өз қолымызбен бұйымтайларыңды табыстаймыз. — Мұнысы жай араларына шырға тартқаны. Ә.Ыб. ~ Ұстамақ боп сол құсты салып жүрген аңға əлек, Шырға тартты бір күні құс ұшатын маңға кеп Тегі қыран болған соң қалай ғана бөгелсін, Құс жаңылып жайылған торға түсер деген шын. Д.Әбіл. ~ Алдында алтын жатса, алмайтұғын, Жан-жағын, қу болмасын, жалмайтұғын. Өлген қоян терісін тұлып қылып, Тартқан шырға көрінсе бармайтұғын. М.Ж.Көп.

~ Бұл байғұстың осал жері — төсек… Күн аралап келетін өз кезегін тағатсыз көңілмен шыдамсыздана күтіп жүреді. Ел жатып, шам сөнісімен желімдей жабысып, шырмауықтай оратылады. Қ.Жұм.

Аңшылардың аң-құсты алдап, далбаймен шақырып алатын айласы; Біреуді уысына түсіру мақсатында әлдебір қулыққа барды. ~ Халықшыл ой, Россияның көп қауымына жайылған ой. Соны біліп отырған патшалықтың уақытша жасап отырған бір тәсілі ғана. Бұны шыны деп білмеңіз, қыры деңіз. Ол – жұртпенен шырға тастап, алдасып ойнау, ойнау ғана! – деді. М.Әу. ~ Жөкеңнен де дамыл алмай кісі тартып жатыр. Тобықтының ішкі шебін өзінікі етіп алу үшін Жігітекке тағы шырға тастайды. «Құнанбай баласының өз арасын ірітсем» дегенде көкірегі қарс айрылады. Осындай есептің біріне жаратқалы Базаралыға кісі салыпты. Жақында Абылғазы келіп кетіп еді. Базаралы өзінің бар жауабын, жау сырын маған әдейі сәлем ғып айтып жіберіпті,- деп насыбайын иіскеледі. М.Әу. ~ Матен- амбы бүгін үкірдайлардың әрқайсысын кезек- кезек қасына алып, әртүрлі әңгімемен алдарқатып келеді. Емексіткен жылы- жылы сөздер айтып, шырға тастап, өз жағына тарта түспек болады. Қ.Жұм.

~ Кәріліктің енесін ұрайын, ол сәл шегіне тұрар, әлгі орыс бәлшебектердің ең құрмаса бір-екеуін жер жастандырып, қыршынынан қиылған баламның кегін неге алмаймын, азар болса о дүниедегі кемпірім, балам екеуімен қауышармын, бұ дүниеде мен қимайтын не қалды» деген ой-пиғылдың шырмауына оралады. Осы жайында сол Қытай жерінде қосы ауған өз өрен-жарандарымен ақылдасады. Ұ.Дос.

~ Жәмеш бұрын жастықпен өзінің даусыз бақытына сенгендікпен паң болып тәкаппар болып, маңына үміт қылған бозбаланы дарытпай келсе де, енді мұның алдынғы өмірін ойлайтын мезгіл жетіп еді. Жұматай да, Қабыш та күн ілгері өткен сайын, Жәмешке ой түсер, шырғаға келер деп үміт қылатын. М.Әу.

Өмірінде еңбек етіп көрмеген ақсаусақ не жалқау адам туралы. ~ Өзі масыл, оның үстіне ішер ауызды көбейткені болмаса өгей әке шырпы басын сындырған жоқ. Жаз шықса ішкі жаққа сал айдауға кететін, бірақ одан сабақты жіп кірген емес. Қ.Ысқ. ~ Осы үйдің отымен кіріп, күлімен шығатын жалшы әйелдермен жағаласып, әншейін ермек үшін оймақ алып кесте тіккендері болмаса, шырпы басын сындырған жоқ. О.Бөк. ~ Құданың құдіретінде шәк бар ма, ізгі ниеттерін жаратушы ие қолдап һәм ұлұғ сәруардың әулиелік қасиеті алқағандықтан шығар, олар шырпы басын сындырмаса да істері өрге басып өркендеп, байлықтары тасқындап лауазымдары биіктей беретін. Т.Сәу. ~ Өмірінде үйінен ұзап көрмеген бұның кәсібін айтсаңшы. Бастық шақырып алып тапсырма бермейінше шөп басын сындырмай отырады ғой, байқадың ба? Ғ.Қаб. ~ Ол жан қинап жұмыс жасамайтын кежір, шөп басын сындырмайтын кер жалқау кісі екен. Ү.Жәл.

~ . Ішінің кімге бұратынын сездірмей, қоянның жымыңдай шырғалаңға сала келіп, «өзге жағын өздерің біліңдер» дегендей, билікті шығарушылар алқасының ықтиярына қалдырыпты. Т. Әл. ~ Мынау бұрын-сонды қырғыздарда болмаған, соңында көп салмақ, дауы мол, талай адамдарды шырғалаңға салатын, болыс емес, одан да жоғарыға дейін баратын қауіпті шағым екен. С.Жүн.