Автор: Админ

Айтылған сөздің қысқа мазмұны, мән-мағынасы. ~ Сөз түйіні менің оңтайыма шешілсе екен деп сыпайысығаным емес. Риясыз пейілі деп қабылдаңыздар. К.Сег. ~ Мына түннің мән-маңызын ұқтырып тынған сәтте алыстағы күй үні, шықты біреу: «бүгінгі сөз түйіні – ашық,– деді ол, көлеңкелер жиыны». Ж.Нәж.

Түрлі даулы жиындарда, билер кеңесінде елдің, рудың атынан сөйлейтін, мүддесін қорғайтын сөзі дуалы шешен. ~ Тілеулінің үйі дереу тойға дайындыққа кірісті. Бірақ той қамымен жәрмеңкеге барып қайтқан Ағынтай аса жайсыз хабар әкелді: орыс ұлық Жәмеңке, Ұзақ бастаған албанның сөз ұстар он шақтысын ақылдасамыз деп алдап шақырып алыпты да, Тазабек батырдың немересі Әубәкірді де, сонау Асыдағы Қызылбөрік болысы Серікбайды да соларға қосып қамап тастапты. Б.Нұрж. ~ Алсаң тілді алғаның, Алмасаң – міне, арқаным, Тақ басарыңды талтайтып, Жау басарыңды жалпайтып, Ел ұстарыңды еңкейтіп, Сөз ұстарыңды сымпитып, Бастарын қырқып алам да, Көздерінен тізіп ап, Алтын тақты Қалданның Алдына апарып саламын. Ә.Кек.

Сөздің шеті, аяғы, жалғауы. ~ Сондай-ақ «балалар», «аналар», «аталар» деген сөздер «лар» мен жазыладыдеп «маллар», «нанлар», «атлар» деп жазу керек деген сөз «бараймын», «бираймын», «малыдай», «малыда» деп жазу керек дегенмен бірдей. Сөздің ұшығы бірде дауысты дыбысқа тіркеледі, бірінде дауыссыз дыбысқа тіркеледі. Дауысты, дауыссыз дыбыстың ауанына қарай сөздің ұшығы да өзгеріледі. А.Байт. Айтылған ойдың бір мағынасы, бір ұшы, нысаны. * Сөйтіп, дәл осы жолы сөз ұшығы өздеріне де тиіпжатқаны көңіліне жақпаған, сыпайылап болса да қабақ шытпақ, яғни еркін ойлы демократты тәртіпке шақырмақ болған өкімет пен партия, әділ сот орындары басталмай жатқан істі біржо- ла тоқтатты. М.Мағ. * Шам дайындап, пышақтарын қайрап, түз талқандап күбір-сыбыр, әбігер екен деседі. Сөз ұшығы анық. Ж.Ахм. ~ Қызға қандай мен секілді бозбала! – Бірақ, – деді ол… жақпады сол сөз маған. «бірақ» деген – улы сөздің ұшығы, уланармын, арғы жағын қозғама. А.Ахм.

Мән-мағынасы терең сөз хақында. ~ Бұл еңбегін ол өмір бойы жазған. Әр жолы, әр сөзі жүрегінен шығып, ақыл арнасынан туғандықтан, бұл қолжазбасы оған өте қымбат еді. Егер әр сөз шалымы кең осы жазғандарым кітап болып шықса, дүниедегі бір арманымның орындалғаны деп ойлаймын. І.Ес.

Босқа сөйлеген жоқ; айттың не, айтпадың не дегендей тіс жарған жоқ. ~ Тірі Тілеудің сөз шығындамаса да, оқта- текте бір мырс етіп осқырынып қоятыны болушы еді. Мына төмпекте о да жоқ. Ең болмаса бір топырағы бүлк етпейді. Ә.Кек. ~ Салтанат өзінен көп кіші қызға ала көзімен ата қарады. Тіл қатып‚ сөз шығындамады. Қ.Түм. ~ «Қап, мынаның ызасын- ай, ә?! Мыналарға ақыл айтып, сөз шығындап отырған мен де ақымақ екенмін, — деп ойлады Демежан зығырданы қайнап. Қ.Жұм. ~ Бірақ, болар тойдың тамашасына елтіп, қызығы тамсандырған бойжеткендер бұндайда ауыл-үйдің телі- тентектеріне текке мінез көрсетіп, босқа сөз шығындамайды. Ү.Жәл. ~ Онсыз да көп емеспіз ғой. Шүкір‚ бұрынғыдай емес‚ қалада қазақ баласы көбейіп қалыпты. Солар көбейе түсу үшін әр үйдің іші балаға толмай бола ма? Айтып сөз шығындамай- ақ қояйын. Қ.Түм. ~ Жарқын күрсінді: «Қыртты езген жеңеді, езгенді құдайдан безген жеңеді» деуші еді, сол рас шығар. Енді бұған бірдеңе айтып, сөз шығындаудың қажеті жоқ сияқты. Қ.Жұм.

Сыбыс шықты, өсек гуледі. * Сонымен Қартқожа үйіне қайтқан. Үйге қайтпасқа болмайды. Қартқожаның жасы кінегеде 19- да деген сөз шықты. Ж.Айм. * Керімбек сияқты үкіметке ішін бермейтін, тоңмойын адамдардың аузынан қай жерде, қай уақытта, кімдердің көзінше, қандай сөз шықты? Соны бақылап, біліп қойын дәптерге түртіп жүресің деп үміткер болғаны бар. М.Әу. * Осы оқиғадан ауыл арасында келеңсіздеу сөз шығады. Д.Дос.

Кекетіп-мұқатты, мысқылдады. ~ Егер мәслихаттың бас кезінде Махамбет алдындағы отырған кісіні тек патша чиновнигі деп біліп, әдептен аспаса, енді сұхбаттасы сөзбен шымшып алғанда, өзінің әдеттегі үйреншікті қалпына түсті. Ә.Әл. ~ Бірақ оның есесіне, Матен– амбының анда– санда осылай келіп, тышқанды домалатып ойнаған мысықтай, сөзбен шымшып, тәлкек ететіні бар. Қ.Жұм. ~ Енді, міне, кластағы он үш оқушының ішіндегі пионерге өте алмай, салпақтап жүрген жалғыз осы Молдабек. «Молдабек пионер болып қайтсін, бірден комсомолға өтеді» деп класында сөзбен шымшып жүргендер де бар. Т.Нұрм.

Мәселенің шешімін, нақты жауабын түрлі себептер айтып, кейінге қалдыра берді. ~ Шыбындағандардың шыжбың сөзіне мәз болып, батпан құйрығының салмағын көтере алмай бебеулеген асыл тақтың сықырын мықтылық, алдыңа келгенге алая қарап, адырая сөйлегенді мығымдық, оның айтқан бір сөзіне түсініп, бір сөзіне түсінбей отырып та қақ-сұқ деп қайырмалап, бірден «жәрекімалла» дей қоймай, сөз бұйдаға салып сілесін қатырып баққанды тапқырлық, кемеңгерлік санайды. Ә.Кек. * Әуелгі жылдары Қожамбет жерінің түгінің ақысы деп азды- көпті төлемін де беріп жүреді де, уақыт өте сөзбұйдаға салып, аяғын сиырқұйымшақтатып жібереді. К.Сег. * Құрдасына Құлтайдың кәдімгідей қарны ашып қалды. Тіпті қатты ренжіді. «Көршім- көршім деп сөзбұйдаға салмай- ақ, бірге өскен досым, не жолдасым десе қайтеді екен… » С.Ас.

Әңгімеге беріліп кетті. ~ Жолдан Ұмсындықты да ала кетпекші болдық. Сүйтіп, бақшаға келдік. Сөзге айналып Ұмсындықты ала кетуді ұмытып қойыппыз. М.Дәу. ~ Жануар, жылқы деген жершіл болады емес пе, бүгін-ақ жетіп барар иелеріне. Түу, сөзге айналып қалдық қой. Ал жүгіріңдер тез! С.Мұр.

Көңілін әңгімеге аударды, алдарқатты. ~ Түк білмегенсіп, аңқаусып тұрғанына жыным келді, аямасқа бекіндім. Бекіндім де, сөзге айналдырып, жақауратып отырып, аурухананың алдына алып келдім. Ә.Тар. ~ Өткен аптада есігін жөндетіп алайын деп сақалы сепсиген біреуді сүйретіп келсе, сол сілімтік немесі сөзге айналдырып отырып, аяққа жағар спіртін қағып кетіпті. Д.Әш.