Автор: Админ

Меншіктеп алды, ұрлады, пайдаланып кетті. ~ Арғын Қара кесектен шыққан қаз дауысты Қазыбектің баласы Бекболат би сегіз ағайынды екен. Соның кенже інісі жорықта жүргенде, жаңылыс Абылайдың бір айғыр үйір жылқысын қолына түсіріп, сіңіріп кетіпті. Соңынан Абылай біліпті. А.Байт. ~ Тәніге еретін нөкерлердің біреуі, — бізге белгілі Шепе болған. Ол Нұртаймен түйдей құрдас екен. Сері Нұртай да әлдекімнің Күнсұлу аталатын сұлу қызын алып қашып, Тәнінің арқасында сіңіріп кетеді. Нұртай Күнсұлуды ерекше сүйеді де, «атымыз ұйқас болсын» деп, «Күнтай» қояды. Жұрт та солай атап кетеді. С.Мұқ. * Жұрт біріне-бірі қарыз беруден қалды. Бұрынғы алған ауыс-түйістерін сіңіріп кетуге көшті. Б.Тоғ. ~ Бүгінгі түнде үш атты да жетелеп, қырық-елу шақырымнан да асыра ұзатып тастамақшы. Бәрін ұрлап, түгелдей сіңіріп кету қиын, милицияның құрығы ұзын, қайдан да тауып алатыны сөзсіз. Б.Ыб.

Күзді күні бие ағытар алдында жиналған соңғы қымызды көрші-қолаңын, туған-туыстарын шақырып сыйлаудәстүрі. ~ Күздігүні бие ағытардағы ақырғы қымызға көрші-қолаңды шақыру кәдесін "сірге жияр" деп атайды. БАҚ. ~ – Түрі көп: дастарқанға, баланы сүндетке отырғызғанда, алғаш тайға мінгізгенде, бие байлағанда – «қымыз мұрындық» дейді, биені ағытқанда – «сірге жияр» бар, жаңа үйге кіргенде, алыс сапарға шыққанда, аңға шыққанда барша игі істің алдында үлкендерден бата сұрайды. С.НЕг. Соңғы, ақтық дүниесі, бар қалған асылы д.м. ~ Жоңғар ордасының сірге жияр соңғы ханы Дабашы аздағанқолмен мұзарт асып, Қашқарияға қашқан екен. Қ.Жұм. ~ "Ауырмайтын жерім жоқ. Емханаға апарып тұрмайды. Дәрігерге көрсетпейді. Қара жүрегімді қақ жарып, өз ішімнен шыққан балам, төлімнің сірге жияр кенжесі ана сүтін ақтамады." Т.Рыск. ~ … Егер мұның өлімінде ешқандай күн болмаса, өкімет сол үшін бір жылдан бері ақ тер, көк терге түсіп, сабылар ма еді? Өлім — өмірдің сірге жияр қорытындысы. Өмірдің нәрі мен сөлі кейде оның соңғы нүктесінде жатуы да мүмкін. Қ.Жұм.

Күздігүні, бие ағытылар алдында берілген қымыз. Мұны "Сірге жияр" деп те атайды. ~ Ал күзгі соңғы қымызда (ауыл адамдарына) таттыруды (ішкізуді) «сірге мөлдіретер» деп атайды. С.Мұқ.

Нығыздалып қатқан қар. * Есімде бар. Бала күнім. Жер сіреу қар. Ызбарланып аспанның ажары бір кірмейді. Ж.Айм. ~ Биылғы қыс қатаң болды. Боқырау болды, боқ қатты. Қарашаның қары қаңтарға қосты. Ұдайымен алай-түлей ақтүтек боран соқты. Боран ашылса, шартылдаған сары шұнақ аяз қысты. Жер сіреу қар. Жылымық болса жаңбыр жауды. Ж.Айм. ~ Кере қарыс аузын ашып, гүр-гүр етті. Артқы аяғымен сіреу қарды бұрқырата осып-осып жіберді. Көзі қып-қызыл. Жалы тікірейіп, айбарын асырып барады. Ө.Кәр. ~ Қуаты шағылмаған күйлі жануар сіреу қарды омыраумен бұзып, қоянша орғып етегіне сүріне-жығылып қалың нуға тармасып қалған қашқынға бір бүйірден таяп барды. Ә.Сар.

Адамды қинау тәсілі. Басына түйенің көнін жапсырып кигізеді де, шешілместей қылып таңады. Ыстықтан көн бүрісіп, тұтқынның (әрине, тұтқын болуы шарт емес) басын екі шекеден қысады. ~ Ақназардың басына бір жаз сірі бүріп ұстады. Суға салып балбыратып қойған түйенің көңін, басына кигізіп, айнала жиегін көктеп тастайды. Күн ұлы сәскеге көтеріліп қатты қыза бастағанда, көнде құрысады… Тастай қатып кеткен кезінде, көн бір уыс болып бүрісіп, екі шекеден қысады… З.Шүк. ~ Сарының бір баласы түрікпенің қызын қатындыққа алып отыр. Екі баланы басына сірі бүріп, қойдың соңына салып қойыпты. Біреуінің далада өліп қалғанын Сегіз көзімен көрді. Есіне түссе әлі күнге жаны түршігеді. З.Шүк.

Өмір тауқыметін көп көрген, жетімдікке көндіккен жетім бала. ~ Мен болдым бала күнде тірі жетім, Болғам жоқ еркеленіп ірі жетім. Бала боп ата-аналы, сый көргем жоқ, Қадірсіз, құнсыз, пұлсыз сірі жетім! М.Ж.Көп.

Ат үстінен түспеген кәнігі ұры. ~ – Мұның не, әй, сірі тақым? Шөп ұрлап жатыр ма екен? – деді үй иесі. Ғ.Мүс. ~ Қараша үйден ұзамаған, қара көжеге өзек жалғаған сірі тақым ұрының жетім қызы алты алаштың аузында жүрсе, одан өткен мәртебе бар ма бұған. Ө.Кәр. ~ Л ә т и п а: Сен болсаң кім қорқады, Кенен ақын, Жасыңнан жарымаған кедей ақын. Мақтанба көрмегендей, білмегендей, Қураған көк шолақпен сірі тақым. "Айтыс" (Кенен-Ләтипа) ~ Қызығатыны бір- ақ зат. Кәдімгі қаламсап. Шәрикіби делінетін жүрдек әптрушканың жаңадан шыға бастаған кезінде Боғашекең атқа қонған. Сірі тақым ұры барымташыдан бір де кем емес. Ө.Кәр.

Сырықтай арық, сұр өңді. ~ Бұны ел «қашқын Досбол» немесе «Жапон Досбол» деп атайды. Осында келгесін аспирантураға оқуға түсіп жапондық қызбен үйленген, – деп төмен қарап жымиып отырған сіріңке қараны нұсқады. Ж.Шәк. ~ Есіктен отыздың ар жақ бер жағындағы сіріңке қара кірді имиіп. А.Кеңш.

Әркімнің өзіне лайық теңі табылады д.м. ~ Мыжырайған бет- ауыздың қай қатпарында мысқыл, қай жапсарында күлкі жатқанын албастының өзі болмаса адам баласының аңғара қоюы қиын еді, "сіркелі жеңге битті білек" дегендей қитығып отырған Бекет те бежірейе телміріп: — Шоқынды ма едіңіз? — деді. Қ.Ысқ. СЛЕД В СЛЕД ӨКШЕСІН БАСТЫ

Ыржақтап күлді. ~ Сорлы соншама көздің жауын аларлық қағына қызыл болмаса ғой, бір жерде нанын тауып, күнін көріп жүрер еді, міне, енді Әдібайдың жаман төсегінің тұсында сойған түлкідей ырсиып тұр. О.Әуб. * ― Сонда мен немене, әркімнің бетіне қарап сойған түлкідей ыржақтай бермекпін бе?! Б.Тоғ. * Шегені анадайдан көріп сойған түлкідей ыржиды Ждақай. Төртбақ келген, шымыр, тарғыл бет бала жігіт. С.Елу. ~ Осы иір сапты айырдың арғы басында сойған түлкідей ырсия күліп таяққа кигізілген боксшының қолғабы тұр. Д.Ис.