ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Оңбай құлады, аяғы аспаннан келді. ~ «Институтке сабақ берсе, әлгі замандасымыз нағыз сауын сиырдың өзі боп шықты ғой. Арақ ішіп барып, топалаң асып, экзаменді әке-көкелеп жүріп қайта тапсыратын туденттердің өздері-ақ аузыңды ақ май қылатын көрінеді ғой»,- деп кесіп-пішеді аудандағы «көріпкел». Ә.Кек. ~ Көшеде топталып бара жатқан солдаттардың біразы топалаң асып, біразы жараланды. С.Ақт.

Қорқытып, үркітті, қоқан-лоққы жасады. * Біріккен жұрттар Қытайға тоң айбат көрсетіп, бұ қылығыңды қоймасаң, қиратамыз деген болды. Одан басқа түк бітірген жоқ. Қытай тобына да, мемлекеттеріне де күліп қарады. Тоң айбатын қырау құрлы көрмеді. Ж.Айм.

Қырды. ~ Осы сәтті оңтайлы пайдаланып, Құлан жылдамдатып тағы екі-үш мәрте садақ тартып, бірнеше қасқырды топалаң асырады. Е.Ерал. ~ Осы сәтті оңтайлы пайдаланып, Құлан жылдамдатып тағы екі-үш мәрте садақ тартып, бірнеше қасқырды топалаң асырады. Ө.Кәр.

Мейірім, жылулық атаулыдан ада болды д.м. * Бірақ, қатты жерге сыздықтап жайылған судай қыз бойына бірте-бірте сіңе берді. Тоң боп қатқан жүрек жарасын жібітті. Бір емес, арада бірнеше күндер өтті. Р.Рай. ~ Екі айда, іштен шыққан шұбарды қойып, өгейдің де тас бауыры жібитіндей кез еді, бірақ мына жұдырықтай қыздың жүрегі тоң боп қатып қалғандай — айналайын деп асты-үстіне түсіп тұрған Тел жанға да, құлыным деп құрақ ұшып жүрген Гүлсанға да жыли қояр түрі жоқ. Д.Әш. * Тамыр – ең соңғы түбіртек- тұқылы қалғанша, өзін ұмытпайды. Ештеңені ұмытпас қара Жердің тоң боп қатқан жадынан жібіп, көктеген ұрық, ең ақырғы үзігі шіріп біткенше, жалғасын сезіп жатады… Т.Шап.

Әлек-шәлегі шықты, абыр-сабыр болды, ойраны шықты. ~ Күткен көп қайтқан аттан көрсе қара, Жынданбай жанды қазақ тұра ала ма? Деп тұрып: «Тоқта! Тоқта! Шаппа! Шаппа!» Топалаң болмаушы ме ед тұра-бара? І.Жанс. ~ Көшкен айып емес дегің келеді. Өзгені қояйын, кеше «недоймке», «қарашығын» жиғандар кімге топалаң боп тиді? Дымы құрып, тек сүлдері жүрген көп кедейге тиді. М.Әу. ~ Бұл жануардың көзге қораштау тұрқы ғана емес, мынау төңіректің топалаңы шығып жатқанда дәл соның бел ортасында тұрып қылшығы да қисаймай шөп күйсеген тұрысының өзі оның өзге бір мінездің малы екенін аңғартқандай. С.Елуб.

Жүзі жылыды, көңілі жайланды. * Бірақ сонда да іште жатқан тоң еріп, екеуінің арасында шын жақындық пайда болғанын сезді. Т.Ахт. * Дәмелі үйге кіргелі Бимендінің тіс жарып айтқан сөздері бұл. Ар жағындағы тоң жібігендей, басын көтеріп, малдасын құра дастарқанға жақындады. Қ.Жұм.

Үлкен нәубет кезіндегі көңіл көтеру. ~ Қазына. «Топалаң кезінде тойдың» кебін келтіріп, аштан қырылып жатқан кедейді арестпен топырлатуыңа жол болсын? Б.Майл. ~ Көшір жайласып отырып тағы әңгімесін бастады: Ел күйін пайдаланып, "топалаң кезінде той қылып" жатқанын; ел ішіндегі кеңес басындағы адамдардың елді сүйеу орнына өздері масыл болып жүргенін — бәрін де көз алдына елестетіп, суреттеп берді. Б.Майл. ~ Болыстың хабарын өздерің де есіткен шығарсыңдар, жастарды матап списоктап жатқан көрінеді. Бұрысына күйдірсе, онда да бір сәрі ғой. Болыс жалмауыздығын бұрынғыдан да асырып «топалаң кезіндегі қойдың» кебін келтіріп отыр. Азамат жаннан, ел малдан түндегін күн туғанда, болыс абыройды, арды, ел қамы дегенді былай қойып, құлқынын тойдырудың қамына кірісіп отыр. Б.Майл. ~ Көшір жайласып отырып тағы әңгімесін бастады: Ел күйін пайдаланып, "топалаң кезінде той қылып" жатқанын; ел ішіндегі кеңес басындағы адамдардың елді сүйеу орнына өздері масыл болып жүргенін — бәрін де көз алдына елестетіп, суреттеп берді. Б.Майл.

Қатып қалған жер. * – Есі-дерті күзеннің айғырын тірі ұстау. Ол тірі ұсталса, тоң жерді қазып әуреленудің қажеті жоқ, ұзын қайыс арқанын айғыр күзеннің аяғына байлайды да, басқа күзеннің ініне салып кеп жібереді. Қ.Ш.

Малға айтылатын қарғыс. ~ Әй, көндері жібімейтін, топалаң келгірлер, сол!Қайтбылай! –Малына ұрсып жүрген қойшының осы бір қарапайым ғана сөзін естігенде жолаушының бүкіл тұла-бойын ыстық ағын шарпып өткендей күйге түскен. К.Сег. ~ Әй, албасты қатын! Ана қойларыңды неге егіске қаптатып қоя бердіңдер- ей, а? Қарашы, әне, қарашы, топалаң келгірлер көкпеңбек егісті таптап, отап, тып- типыл қып барады ғой, әне. Д.Әш. ~ Мана тұсап жіберген Шайтанқасқа да жал-кекілі желпілдей қос аяқтап қарғып, топалаң келгірлердің соңынан салып ұрып барады-ай. Ж.Шағ.

Зәрлі, жылусыз көңіл. * Бүгінде екеуі де бір түрлі жібімес тоң көңілді, суық, тұйық, сырт көзге жұптасқан жұбайлар секілденгенмен, іштей өзара аулақ, ажырасқан адамдардай бірбіріне жат. Ш.Айт.