ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Тереңірек ойланды; жағдайды дұрыс пайымдап, зерделеді. ~ «Жарайды» дей қоюға, Шыңғыс әрі «шылқы май» көретін орнын қимады, әрі «Есенейден қорқып кетіпті» деген атақты қорлық көрді. Бірақ «ақылына айғыр салып» байқаса, Құрымсының айтып отырғаны шындық. С.Мұқ.

~ Ерте–ерте ертеде, ешкі жүні бөртеде қазақтың жұмақ елінде, жерұйық атты жерінде ақылы асқан, қайраты тасқан
бай болыпты. С.Дос. ~ Себебі қамшыгердің қамшысы атан түйе мен өгіздің өзін сеспей қатырады. Бұл – әбден машықтанған, қайраты тасыған адамның ғана қолынан келетін іс. Ж.Баб.

Сұлулығы мен парасаты, зейін-зердесі пара-пар. ~ … нағыз бес аспап дейтін тұз елінің әйелдеріне айтылатын мақтаудың бәріне Дәмелінің ісі сайма-сай. Ақылына өңі, көркі сай. С.Жүн.~ Рас, қызым сұлу еді. Сегіз қызды бұйым құрлы көрмей жүрген соң-ақ түсінікті ғой. Сары қыз дедім ғой. Сондай «светной» қыз еді. Ақылына көркі сай, сұңғақ бойлының нақ өзі. А.Нүс.

Ақыл-есін жоғалтты. ~ Судан ішкен жынды боп, ақылы ауды. Күні-түні шуласып, таласады, Ұмытты тамақ жеу мен және ұйықтауды. Абай. ~ Болған соң уәделi күн, жауын жауды, Судан iшкен жынды боп, ақылы ауды. Күнi–түнi шуласып, таласады, Ұмытты тамақ жеу мен және ұйықтауды. Абай. ~ Онда бар өлтіре ме деген қауіп, Жамал қорқып келеді ақылы ауып. Амалсыз шақырған соң келе жатыр, Бетіне ақ торғыннан перде жауып. «Ер Тарғ».

Жынданды, ойлау қабылетінен айрылды. ~ Жалғыз ұлынан айрылып қайғыдан қан жұтқан шерлі кейуана не демейді, ақылы ауысқан… ойы ортайған… бір дем ары, бір дем бері болып жүріп айтқан сандырақ сөзі шығар деседі… Д.Дос. ~ Мылгун үндеген жоқ. Оның басы бірте– бірте салбырап, ақылы ауысқан адамдай алдына қарауға қорқып, бүк түсіп қалды. Ш.Айт. ~ Гауһарға берген адамды құтыртатын дәріні осы балаларға ішкізген ғой, сұмырайлар! ? Өз қызымды осы жолы қайтсем де жындыханадан шығарып әкетермін, кеудемде жаным болса. Ал мына ақылы ауысқан көген көздерді қайту керек?. Т.Рыс.

Есі дұрыс; ақыл-ойы жетілген; миында кемістік жоқ. ~ Сөзді қанша астарлап айтқанмен, түпкі төркіні осы еді ғой. Ақылы бүтін келін емес пе, өзі де білдірер шет-жағасын деп те жүрдім. Ш.Айт.

Терең ойламайтын, бір нәрсенің парқына бара бермейтін, ақымақтау, алаңғасар адам туралы. ~ Қарасу қапасында қалғандар үндемейді. Оларды ешкім ескермейді. Олар ұмыт болған. Ақылы келте адамдар күні кешегі опат дәуірді елең де қылмайды. Ш.Мұр.

Ақыл-ойында кінарат бар, басы дұрыс жұмыс істемейді. ~ Сендер өздерің бастап жіберген жоқсындар ма? Үй иесінің ақылы кемісі анық болды. М.Мағ.~ … осы әлемдік, ғарыштық апаттан кейін адамзат бақытсыз болып қалды. Ақылы кеміс, жарымжан болып қалды. Т.Әс. ~ Арада екі-үш күн өтпей ата қораздан айрылып аһ ұрдым. Жарайды, ақ кеп ақылы кем жас еді, сондықтан қара мысық аузына аңдаусызда түсіп қалды делік, ал ата қораз өйтіп ашықауыздық жасай қоймайтын-ды. М.Қаб.

Көргенін ғана пайымдай алатын, одан ары не беріге миы жете бермейтін санасыздық туралы. ~ Бұл істерінің бәрі өзін көрсетпек, өзін-өзі базарға салып, бір ақылы көзіндегі ақымақтарға «бәрекелді» дегізбек. «Осындай болар ма едік» деп біреулер талаптанар, біреулер «осындай бола алмадық» деп күйінер, мұнан не пайда шықты? Абай. ~ Қайдан білесің?! Жұрт ақылы көзінде ғой. Бопыраздатып, сым шалбармен сидаңдап жүргенге «тұтқаның бірі осының қолында емес» деп ойламайтын сияқты. Ж.Айм. ~ Тарихтан, яғни халық өмірінде болған оқиғалардан хабары жоқ Шепенің, қазақша айтқанда «ақылы көз алдында» яғни көзі көрігі жүргеннен арғының да, бергінің де оған қажеті жоқ. С.Мұқ.

Ақыл тоқтатты, естияр болды. ~ «Сотқа беремін» деп одыраңдаған екен. Мастығы тараған соң ақылы кіріп, өз кінәсін сезіп, әрі қырман басындағы куәлардан сескеніп, арыз жазбапты. Ш.Мұр. ~ “Бәлкім, бұл ақылы кіріп, ішкенін қойып кетер, а? Ш.Айт.