ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Саналы, парасатты. ~ Молқыда тәйжі Алпыс, би Шерікбай, Әрбір ел тап-табымен болды ыңғай. Әбдірақ, Кәлпе менен Әжік байлар, Бәрі де адам еді ақылға сай. БС. «Үркін- Қорқын».

Кемеліне келіп, ой-санасы жетілген, өмірден көрген-білгені көп адам туралы. ~ Бағила ақыл тоқтатқан, ересек адамдардың және бірін–бірі бұрыннан білетін адамдардың өзара отырып та ресми қарым–қатынастың оңай тұтқыны бола салатындарына түсінбеді. Д.Ис. ~ Мұндайда не істеу керек? Ақыл тоқтатқан адам өзін қалай ұстағаны жөн? Соның амалын да, емін де таба алмай пұшайман болып отырмын, мінеки. Ә.Асқ.

Ес кіріп, ер жетті, санасы жетілді. ~ Асылжанның балдай тәтті кішкентай кездегі неше түрлі қызық қылықтары көзінің алдына елес беріп өте шықты. Ол енді ақыл тоқтатып, сабасына түсті. М.Әбд. ~ Жеті мүшесінің түгел орынында, орынында емес екенін тексергісі келгендей тұла бойын түгел бір шолып шықты. Баласы ақыл тоқтатып есейіп қалыпты. Ә.Кек.~ Балалық, жастық дәуренде көп нәрсеге мән бермейді екенбіз, енді елуге таялып ақыл тоқтатқанда алды-артыңды шолғың, білгің келеді — бірақ сырласатын адам азайған. (Өзімнің шешем, әжем құралпы адамдарды айтам…) Б.Тоғ.

Адамның түпкі азу тісі, бала есейе келе шығатын болғандықтан осылай аталған. ~ Ақыл тістің орнына алтын тіс салдырған бітене тұйық кісі қырмабастың сөзін бөлді. Б.Тоғ. ~ Бұл жолы оң жақ езу жоғары әжептәуір көтерілгендіктен әйелдің ақыл тісінің алтын екенін отырғандардың бәрі де көрді. Б.Қыд.

Ақылы кірмеген деген мағынада. (Ақыл тісі шықса, ақыл кіреді деген түсінікке орай). ~ Бүгін қазақ жастары кімге сенерін білмейді. Біреуі — әсіре діншіл, арабшыл. Біреуі — орысшыл мәңгүрт. Біреуі — азған, біреуі — тозған. Осының бәріне кім кінәлі? Әрине Отанын, ұлтын сүймейтін алпысқа келгенше ақыл тісі шықпаған ағалар кінәлі. БАҚ

Ақылға жетік. ~ Реңкі жаман құбылып, Ашылмаған бала еді, Ақылға диқан дана еді, Сөз айтпады суырылып. БС. «Болат — Жанат». ~ Бір падиша бар еді, Ақылға диқан дана еді, Жасөспірім бала еді. Өзінің аты Халдарша, Әкесі Жұлдыз хан еді. БС. «Болат — Жанат».

Ашуын басып, сабасына түсті. ~ Доскей шалдың: «Далабай үйленетін болыпты» деген тікенектей хабарын естігенде «Алматыға бармаймын» деп қалса да, кейін көп толқыған, ренішін ақылға жеңдірген. Д.Дос.

Ойланып істеді, жөн шешім қабылдады. ~ Бұл бойыңа сенбе, ойыңа сен, мақтан сөзге ерме, мағыналы тірлікке ер дегені. Сондықтан түйеге ұқсап орынсыз түксие бермеңдер, шырақтарым. Ақылға жүгініңдер, — деп күліп еді әжем. Б.Мом. ~ Осы тақылеттес күдіктің, топшылаудың бәрін айта келіп Соппек: – Ашқарақ адам ақылға жүгінбейді. Исахан бір асам құйрық үшін қораға түсетін қасқыр! – деп түйді. Т.Әл. ~ Жеңiп те көрген жұртпыз, жеңiлiп те көрген жұртпыз. Ең қиыны соның бiрi болар! Ақылға жүгiнейiк, ағайын. Бес–алты күн жерiмдi таптады деп текiрек–тентектерiңе басындырма, жамағат. К.Сег.

Ойлау қабылеті жете дамыған, ақылман. ~ Артына белгі қалдырмай, Бауыры қатты тас өлім. Жыламайын десе де, Шыдарлық па осы өлім? Орамды тілді ауыздым, Ақылға жүйрік маңыздым, Көп жасамай тез кетіп, Көзімнің жасын ағыздың. Абай.

Табысы мол. ~ Бекең миығынан жымиып күлдi де, қызметiне кете барды. Көршiмiз Зада, күйеуi үлкен жазушы, ақшаны күреп табады. Ш.Құм. ~ Кәмпит, шоколад шығаратын цех ашып, өнімді сауда желілеріне қораптап артып, ақшаны күреп табатын күн туған секілді. Д.Дос.