ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Сыбдырлаған, сыңғырлаған дыбыс шықты. ~ — Өртенсін кәпір, жойылсын көзі! Түп-тұғиянымен жойылсын! Кетсін бәлекет! Алды-арты осы болсын! Жатқанынан тұрмасын. Тіпә-тіпә!- деп, азан-қазан болып, түкірісті. Қағаздары сылдыр етіп, қалың кітап от ішіне жоқ болды. От лаулады. Жұрт дулады. — Кет, бәлекет, кет! Бізді сен көрдім деме? Сені біз көрдік демелік. Шу қара құйрық! Кеткеніңнен келме! — деп тағы шуласты кеп. Кінегені «құтты жеріне қондырды», көңіл тынды. Ж.Айм. ~ Гармонь мен скрипка нақышындай, Дауысы сыбызғыдай сылдыр етіп, Тыста еркек, үйде ұрғашы өлеңге мәз, Жаратқан құдай сондай бұлбұл етіп. М.Ж.Көп.

Паңданып, сылаң қақты. * Аз уақыт сызданып тұрады да, жас мырза атын қамшылап шаба жөнеледі. Ж.Айм. * Наз, еркелі сұлудай сылаң қақты. Жағада күбірлеген мені байқап, Сылқылдап, келекелеп күліп жатты. М.Мақат.

Сөзге шешен, ділмар. ~ — Тұмсығы шақпақтай, құлағы жарғақтай, ерні қаймақтай екен өзінің. Бұл сылдыр көмей, жез таңдай, сиыр жорға, қу таяқ деген жігіт. Лақты, ешкілік дауды атқа сатып алып, өмірі өзіне де, өзгеге де тыныштық бермей өтетін, елді ұйытушы емес, ірітуші адам болады, — деп баға береді. ҚАӘ. ("Дүйсенбі") ~ — Тұмсығы шақпақтай, құлағы жарғақтай, ерні қаймақтай екен өзінің. Бұл сылдыр көмей, жез таңдай, сиыр жорға, қу таяқ деген жігіт. Лақты, ешкілік дауды атқа сатып алып, өмірі өзіне де, өзгеге де тыныштық бермей өтетін, елді ұйытушы емес, ірітуші адам болады, — деп баға береді. Әл.Ысқ. ~ Тұсау кескен адамдардың ішінде желаяқ жүйріктер де, майталман шешен шежірешілер де, алып күштің иесі батыр-палуандар да, елді аузына қаратқан сылдыр көмей, жез таңдай, ақын-әнші, даңғайыр күйшілер де, ерекше қасиетті әулие адамдар да, аузында иманы, қолында Құраны бар молда-қожалар да болған. Г.Ях.

Өмір жасы таусылды. * Айнамкөз меңіреу болып қалғандай көзі төбеге қарап шақшиып отырды да алды. – Қайтсын бейшара… Көргені аз ба?! – Жаны Жаныстың үстінде еді ғой… – Е, сызығы біткен соң не шара… – Осы жолы көтере алмас… Қ.Мүб. ~ «Тумақ – сүннет, өлмек – парыз. Дәм таусылып, сызығың біткенде патша бол мейлі, пақыр бол қашан да бір өлім. Әттең, ақырғы демі бітерде аузына сусын тамызбадым, бір уыс топырақ салмадым-ау» деген арман жол қалсын, «тым болмаса әнеу доңғылдың үстінде томпиып төмпешігі де қалмадыау белгі боп. Ш.Рах.

Сылдарлап аққан бұлақ суы туралы. ~ Барса, бір сылдыр қаққан мөлдір бұлақ, Таспадай бейне арықтаншыққан құлап. Түсе сала Ескендір басты қойды, Ішсе, суы өзгеше, тәтті тым-ақ. Абай. ~ Алдымен таныс тамшымыз өзенге жүгіріп келіп, періп кетеді. Ормандар, қалалар, таулар артта қалады, сылдыр қағып, тамшылар әлі тынбай жүгіріп барады. А.Байт. ~Жапырақ сәуле сүйіп дірілдеген, Жел шіркін жаны күйіп күбірлеген. Жерде су сылдыр қағып сүйінгендей, Кей кезде күйік кернеп күрілдеген. М.Жұм. Сыңғырлаған нәзік, құлаққа жайлы дыбыс шығарды (күміс шолпы, қоңырау үні т.с.с.). ~ Білектей арқасындаөрген бұрым, Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын. Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты, Сұлу қыздың көріп пе ең мұндай түрін? ~ Құрымтай, сен неге жылайсың? – Жасым он беске келді. Жуырда Сейітбайға қатын болам деп жылаймын… – Болмайсың… ұзын қара шашына тағылған теңге шолпысы сылдыр қағып, өкшесін соғады. Еркелі, қысық қара көзі жұлдыз боп жылтылдайды. Ж.Айм. ~ Оның есіне қыздың ботаның көзіндей қара кезі, ұзын кірпігі, белуарына түскен қара, қолаң шашы, әсіресе кең ақ маңдайдан түзу түскен қырлы мұрны Абайдың: «Білектей арқасында өрген бұрым, Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын…» — деген өлеңін еске түсіреді. Б.Бұл. ~ Дыбыс білдірмес үшін сылдыр қаққан шолпысын қалтасына салды да: — Тезірек жүріңіз! — деді. Ә.Әб. 3. Ойнап-күлді, еркелеп, назданды. ~ Оның қалаға келген бетінде көріп отырғаны, міне, осы. Бірінші қызығы да осы. Жас еді, өсті. Сылдыр қақты, еркеледі… Шәлі жамылды, жылады. М.Дәул.

Карта ойынына кірісті. ~ Қазір: «Ау, сызып жібермейміз бе!»- деп қабырғаны тоқылдатса, әлгі боздаған немені тыңдаймыз деп отырып, естімей қалулары ғажап емес қой. Ә.Кек.

Мағынасыз, дәйексіз, пәтуасыз, судай аққан бос сөз. ~ Бұрын кеудең басылып тұрса да, өзіңді кісі санатында көруші едің. Енді міне. Ешбір есепте жоқсың. Люмпен-пролетариат. Жалғыз сен емес, бүкіл ғылым, әдебиет, өнер қайраткерлері түгел. Бүгінгі заманның тұлғасы — сылдыр Сөз емес, сықыр Ақша. Яғни, қалың кітап емес, жуан қалта. М.Мағ. ~ Қылжақбас ананы бір, мынаны бір сөз етіп, жұрттан бұрын өзі күліп, әбден мезі қылады. Сөзінде — іліп аларлық түйір жоқ, сылдыр сөз. З.Шаш. ~ Сене тұра уәжден жеңілмес үшін: – Ақсақал, туған әкеге тіл тигізуге болмайды. Бірақ жаңа айтқаныңыз құр сылдыр сөздің тізбегі ғой! – деген. – Сен олайша кемітпе, – деді Әріп. Т.Әл. ~ Мұндай «жарапазанды» ести– ести құлақ әбден жауыр болған. Жаттанды, ішінде іліп алары жоқ, сылдыр сөз. Міне, сеніңіз, сенбеңіз мен ол удан құтылудың төте жолын тапқан секілдімін… Қ.Жиен. ~ Қияли қызыл әңгіме, сылдыр сөз… Суретші қауымы бүгінде соның бәріне көнген, көнтері болған. Ә.Асқ.

Сыйлы қонаққа ұсынылған үстеме тағам. ~ Сый аяқты бұ жолы кәдімгідей орнынан тұрып барып ұсынбақ болады. Кесірткенің алқымы бүлкілдегенін қоя қояды. Ш.Мұрт.

Ағзаға пайдасы аз, дәмі, нәрі жоқ сұйық тамақ. ~ Бүгін асхананың түстігін әдейі ішпедім. Сондай тәттілер тосып тұрғанда, асқазанды сылдыр сумен толтырып не бар. Қ.Жиен. ~ Тағы да сылдыр су сорпа мен екі тілім нан берді. Сылдыр су құюлы қалайы тостақ үстіндегі қара нанға қол созды. Қ.Түм.

Құрметті қонақ. ~ «Ассалаумағалайкум»–кіріп келді, «Уағалайкүмассалам»–орын берді. Көрпе салды, «жоғары шығыңыз» – деп, Төрге барып сый қонақ отырды енді. Шәк. * Ауылда бөтен сый қонақтар жоқ болғандықтан, арқар атып әкелген аты белгілі тентек ұры Бақтығұлды көре отырып, әңгімесін естімекке ауылдың қатын-қалашы, малшы-қойшысы да ынталанған сияқты еді. М.Әу. * Шынар болмай пісіртті, әйтпесе сый қонаққа берер тамақ емес. Ғ.Мүс. ~ Онда аң аулағанды қоя тұрып, сөз тыңдайтын болармыз, — деп сый қонақтың бірі зілсіз әзілмен қағытты ақынды. Ө.Кәр. ~ Батсайы көкпаршыларды сый қонаққа лайықтаған ақ үйге түсірді. Ө.Кәр.