ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Жек көрінішке толы көзімен ата қарады. ~ — Ары тұр, араласпай. — Жәмеш Мағираның қолын иығынан сілкіп тастады да, жорға Жұмабекке оқты көзін қадады. — Иә, айт, қысқартпасам не істейсің? Шауып аласың ба? Д.Әш. ~ Одан да өткен азап – адамның оқты көзі. Тілерсегімнен тілініп, аспақта асылып тұрғанымда, адам маған оқты көзін қадайды да отырады.  Д.Қуат.

Ұнатпай, жек көре көз тастады. ~ Мұқаш басын көтерместен: — Түске таман жібере сал! — деді. Алтынай байына оқты көзімен бір қарап: — Тұрып ыстық суынды ішпеуші ме ең? — деді. Ж.Айм. ~ Сырттың шаруасын мұнтаздай етіп жайлап, қосқа кештетіп кірген Бөкенге төр басында шынтақтай жатқан Жәмеш оқты көзімен ата қарады.   Д.Әш. ~ Дулат жақтырмай қалды білем, Василийді оқты көзімен ата қарады.  Ол жым болды.  А.Алт.

Көзімен атып, жек көре қарады. ~ Наурызбайдың жансыз денесін құшып, іштей егілгенде «Тұр!» – деп ақыра қамшы үйірген төлеңгіт қолы бұл оқты көзбен ата қарағанда сылқ етіп түсіп еді.  С.Әб. *  — Балаңыздың бәлкім ғашық болған басқа бір дымы бар шығар, — деп Шайым ұры көзін сығырайта жымияды. — Қайдағы ғашық? Былжырамай сен де жайыңа отыр! — деді әкем оны оқты көзімен атып.  Н.Сер. *  — Жетер, мерзавец! — деді үстелге жақын келіп звонок беріп. Сырттағы екі жандарм кіріп келді. — Екеуі де түрмеге жөнелтілсін! — деді Медведьев, тұтқындарды оқты көзімен атып.  М.Дәул.

Түп-түзу, тіп-тік. ~ Тақым қысып белгі берсе, ата жөнелгелі Күреңтөбел де елегізіп алған, бір орнында тықыршып, бұлқынып, оқтаудай түзу аяқтарының болат тұяқтарымен жер тарпиды.  С.См. ~ Киімінен бе, бойы аласарып, бала сияқтанып кетіпті. Аяғы оқтаудай түп-түзу.  М.Сүн.

Қаншырдай қатып жарап тұрған аттың сипаты. ~ Қуып жеттік. Өзіме өзім сенбейтіндеймін. Көтерем дегеніміз оқтаудай жұмыр, семіз торы құнан.  С.Шай. ~ Оқтаудай жұмыр тарғыл шіркін керіле атылса, кері қайрылмайтын үшкір жебе ғой …  М.Қаб. ~ Әне-міне дегенше оқтаудай жұп-жұмыр күрең қасқасын қара терге сабылтып Бәкібай тура Сәмет екеумізге жетіп келді.  С.Ом. ~ Бауырынан жараған оқтаудай семіз аттар құлақтарын қайшылап, есіле аяндайды. Оқта-санда шоқырақтап желдіртіп аламыз. М.Әбдіх.

Әбден бабына келді, қаншырдай қатып жарады. ~ Байшуақ та оқтаудай болып жараған тоқпақ жалды торы биенi тебiнiп қалып, ат басын iлгерiлеттi. К.Сег. ~ Күніне бір уақ өзенге апарып, денесін жуып, түгін жылтылдатып, өрістің ен оятына қойса, жайлаудан қайтқанша оқтаудай жарап шыға келмей ме?  Д.Әш. ~ «Сенсе – жарылқайды, сезіктенсе – қорқады» көптен бері қызығып жүрген, қызыл етін сыртқа теуіп, оқтаудай боп жараған көк жорғаны Әбілқайыр оған сыйға тартты.  І.Ес.

Бойын тіп-тік ұстап, ешкімге иілмей (тұр); кердеңдеп, кеудесін көтеріп (тұр). * Бұлар әсіресе би, сауық кештерде жұтайды. Оқтау жұтқандай тіп-тік тұрысы, қысқа да нақты, қытырлаған құрғақ, тым дұрыс сөздерімен екшеле қалатын.  М.Қаб. * «Оқымыстылардың бәрі осқырынып тұра ма, жоқ болмаса, шешесіне тартқан кербез ит пе… оқтау жұтқандай ошырайғаны несі. Үстіңнен домалақ арызды ысқыртып жіберсем Оспанның кім екенін таныр едің бәлем».  О.Бөк. *  Сәлима Меруертке бұрылып, сыбырлаған болды: «әй, мына қыз оқтау жұтқандай неменеге сіреседі»,— деді. М.Сүн.

Ұшып түсті, оңбай құлады. * Шабысқа  әбден  төселіп алған  көк  бесті  оқтай  ұшып  бара  жатты. Ә.Шәр. * Ақкүшік бәрібір заулап келеді. Өзендегі сықыры біліне бастаған ағаш көпірден оқтай ұшып өте шыққан. Н.Дәу.

Мүлтіксіз түзу, тіп-тік. ~ Қалдыбай Бекзатты есіне алды. Бұлардың ауылында бұдан өткен әдемі қыз-келіншек әзірге жоқ. Денесі оқтай түзу. Тумағандығынан ба екен.  Н.Дәу. ~ Белағашынан бастап тәртесіне дейін, жақтау ағашының шабақтарына дейін оқтай түзу, оқтаудай жұп-жұмыр. Ә.Әб. ~ Оқтай түзу аллеяға түсісімен, біртебірте тізгіндерін босата берген Ұлан мен Маро ауыздықтарымен алысып келе жатқан ақпа жорғаларды оз еріктеріне жіберді… С.Ғабб.  ~ Сейiт қонақ үйi алдында едәуiр уақыт тұрып қалды. Бiресе тау жаққа, бiресе оқтай тура көше бойларына қарады. Р.Рай.

Ауыр тиді, шаншудай қадалды. ~ Андрейге қол қой деп келгендерге Жауап бермей, аз тұрды қарап жерге. Aқ ісін қара жеңіп кеткендігі, Оңалтпас оқтай тиді қайран ерге. Шәк. ~ Айтқаны атқан оқтай тиетін және жай атылып қоймай омақастыратын Құнанбайдың сөзден ұтылып, беті қайтқан тұстары да болған.  Т.Жұрт.