ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Қолыңнан не келеді сенің д.м. кекесін. * Сайлау қылып, сен шірік не жарытам дейсің. Сені жіберіп отырған кісі де бір ақымақ… – деп, əлде нелерді айтып, Тұмарбайдың басына ит терісін қаптады. Ж.Айм. ~ Жалғанда соқа басың сопайып, жалғыз қаласың, жақын-жуығыңның бәрі баяғыда кеткен соң, бір өзің не қуаныш, не қызық көріп жарытам дейсің. Әб.Жұм. ~ Ол кездегі балаға үлкендермен бірге сәресінге тұру өте қызық еді. Барлық жылы-жұмсақ, дәмді ас соған сақталатын. Біз де ата-әжемізбен жағаласып оянып, сәресінді қатар отырып ішуші едік. Қайбір ішіп жарытам дейсің?! Қ.Бегм. ~ Қой. Саған қайдағы шал, жаратушы жан иемнің өзі кешірер, мына қырық құрау болып қаусап тұрған түріңмен қай қалыңдық болып жарытам дейсің. Шалдың үйінде не істемексің сонда? В.Расп.

Орайын келтіріп орындады; әдемі қып, сәнін тауып айтты. ~ — Бетімнен бір сүй, ән салайын,- деді. — Ойбай- ау! Сөйтпей…- деп Шәкет назданды. — Онысы дұрыс. Әйтпесе нашына келмейді, — деп отырғандар кеу-кеуледі. Ж.Айм. ~ Көбіне маған соны оқытып, «даусың әдемі, нашына келтіріп оқисың» деп мақтап, ұзақ тыңдайды. Н.Сер. ~ Шерліге шаттық, шадыманға мұң бітіретін назды да налалы тармақты пысықтағанда, күйші: «Кейінгілер нәшіне келтіре алар ма екен?! – деп күдіктенді. Т.Әл. ~ Сайтан алғыр қыз есімін бекер нәшіне келтіріп айттым. Бар пәле қыз есімін өпектеп айтудан басталды. Д.Дос.

Тұрмыс жағдайы төмен, оқымаған, ортақол шаруа. * Осылардың білген әлқамын біз де білеміз. Бұларға бергенше нашар кісі бізге бер, мына ашылып отырған борбайымызды жабайық. Ж.Айм. * Жәуке өзі нашар кісі болса да, бар тапқан-таянғанын жалғыз баласы Ахметтің оқуына салып, жасынан олай сүйреп, былай сүйреп жүріп, әйтеуір молда атына іліктіріп еді. С.Торы. * Күші келген жердей Асқардың тартынғысы да келмейді. Бірақ оның басына келген ой: «оқыған адам нашар кісіден ақша сұрай қоймас!..» С.Мұқ.

Қыз бала (эвфемизм). ~ – Айтудың да айтуы бар. Бастықтың алдына барғанда сен, сірә, марту басқан қатындай үнің шықпай қалатын шығар? – Қайт дейсің, апа, нашар бала тапқан өзіңе ренжімесең, маған ұрысқаннан не шығады. Ә.Нұрп. ~ Көп сөйлемеді, қабағын ашпады. «Жағдайымыз осы, бір нашар балаға қарап қалдық. маңдайымыз ашылмай. Н.Сер.

Қырып-жойды, басына әңгір таяқ ойнатты. ~ Енді хан қорқыпты. Өйткені, кемпірдің балалары өңшең дәу екен. Ашуланса, бір жұртты солайымен науыт қылуға қолдарынан келетінін хан біледі екен. БС. «Тазша бала». ~ Әрине, әскер құр қол қалашыларды быт-шыт қылыпты. Пристав қалашыны науыт қылып, ұрып-соғып, екі адамын өлтіріп, бір түйесін атып, астықтарын шашып-төгіп, нәрселерін талап, Захар поселкесіне апарып қамап қойыпты. С.Сей.

Зәбір шекті, қорлық көрді, опат болды. ~ Науыт болып приставтың қолында қамаулы жатқан үш жүз түйелі қалашының жайын сұрап, босатуын өтіндім. С.Сей. ~ «Қап, жас бала науыт болмаса де, қайралған қылыштай жас болат», деген ой жалт берді. Р.Рай. ~ Қатын, бала, кемпір, шалдың бұдан да жаман жылауына және елдің науыт болуына көз жетті. Елдің өзі де оны сезеді. С.Сей.

2. Ысырап болды. ~ Ағып келе жатқан жолдың бойында,— дейді Иманәлі,— рельстің сынық сүйемдей жері шатынап тұрса, төңкеріледі де түседі. Оның аты — жүздеген адамның қазаға ұшырауы, миллиондаған сомдық мүліктің науыт болуы!.. С.Мұқ.

Ақ жүзді, сүттей ақ. * Соғыстан кейін олардың бірсыпырасы жар сүйді. Бірақ көбінің көңілдегі мұраты алған әйелдерінің мүсінімен үйлескен жоқ: «наурыздың ақша қарындай» ақ қыз орнына қараторы, бидай өңді, қызыл шырайлы, ақсары, шикілсары келіншектерге ие боп шыға келісті. Ә.Нұрш.

Асып-төгілді. ~ Диқанның жыл бойы маңдай терін сыпырып еккен мехнатының жемісі дәл осы бір кезде науадай құйылып жатады емес пе. Ш.Айт.

Жерге батыңқырап, ойыла тереңдеген жол. ~ Ілгері озған сайын қарға–құзғын да көбейе бастады. Науа жолдың жиегі теңкиіп – теңкиіп жатқан… құданың құдіреті, көпшілігі ер адамдар. Еркектің әйелден гөрі аштыққа осал екенін сонда білдім… Қ.Ыс. ~ Содан соң… қыстың науа жолында ілбіген жалғыз шананы, шана соңынан ілбіген он шақты адамды көрді. Қ.Ыс.

Гүл шашып, жапырақ жайды. ~ Әйел — бір шоқ гүл, оны уақтысымен суғарсаң, күтсең нау тартып ашылып, мау тартып жетіледі. Назар аудармасаң шау тартып қурап қалады. Б.Қыд. ~ Біз феодалдық қоғамды көзбен көріп, бастан кештік. Hay тартып гүл ашылады, мау тартып жетіледі, шау тартып ол қартайып, қурап солады. Жаңа туады, ескі өледі. Туды — қуанды, өлді — жылады. Б.Қыд.