ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Есінен айрылды, мәңгіріп қалды. * Ол атып түрегелемін дегенде вагон төбесіне басын оңбай соғып алды. Миы аузына түскендей меңірейіп отыр. М.Қаб. * Оған да болмаған соң, әлгі әйелдер Ұрқияны жабыла көтеріп, екі аяғымен есіктің маңдайшасын тепкізді. Жалан ыстық табан қақ ағашқа сарт-сарт тигенде миы аузына түскендей зірк-зірк етеді. С.Жүн. * Айналасындағылар жапырлап, бетіне су бүркіп у да шу. Құзғын тұмсық кәрі қатын кімнің шікәрәсі. Миы аузына түсіп, өмірем қапса да мәйлі. Т.Сәу. * Майлы шүйдесі мен балуан жауырынын тақтай қабырғаға тіреп, миы аузына түсіп, шарасыз шақырайған көзіне маңдайынан жылымшылай қан құйылған Иван- кочегардан Әкөн жанарын аударып әкетті… А.Алт.

Ес-түсінен айрылғандай болды. ~ Кімнен, жүрегі оң жағына біткен, аспандағы қара құрыдымды зерттеймін деп қарадай алақтап миы айналған әлгі Айтуарға аудың ба?.. Д.Дос. ~ − Көкем-ау, күйлегенде бұлардың да миы айналып, көзі көрмей кетеді. Құдай ұрғашы біткенді еркектің әукесіне тәуелді етіп қойған қас қылғанда. Н.Дәу. ~ Күрделілеу шаруаға келгенде қалай бастап, қалай аяқтауды білмей, екі ортада миы айналып қалады. Н.Дәу.

Күн көріс қамымен өтіп жатқан мардымсыз тіршілік. ~ Өгіз өлмес, арба сынбас бір тіршілік, әйтеуір, «бас сынса — бөрік ішінде, қол сынса — жең ішінде» деп жүріп жатқан митың өмір. К.Қаз. ~ Сезімсіз жүрегінде елім деген, Елім деп ең қиынға жегілмеген, Сол үшін тоңып, күйіп, жанып бітпей, Не керек мимырт, митың өмір деген. Т.Әбдір-а.

Алға оздырмайтын мардымсыз қозғалыс туралы. ~ Жаяу-жалпылап шуаған еркектер қызыл асықтарынан батпақтап, арба үстінде отырған қызкеліншектерге әрнені айтып қалжыңдасып та қояды. Бұлардың митың қаққан жүрістерін мазақтаған әйелдер де сыбырласқан боп сықылық қағады. С.Ғабб.

Мардымсыз әбігер; алға әзер жылжитын тынымсыз қозғалыс. * Кəдімгі П. қаласында мені бір ет жақын туысым күтіп тұрғандай асығып, көліктің митың жүрісі жүйкеме тиеді. С.Досж. * Содан түйе үстіндегі қомда келе жатып, тынымсыз шайқаған митың жүрісте толғағы тарқап, аз- аздап айыға бастаған- ды. С.Смат. * Жол ұзақ. Мойындары ырғайдай, мүйіздері семсердей шаншылған ақ өгіздер асықпайтын митың жүріспен тартып келеді. Т.Әсем. * Ербеңдеген қып — қысқа қолдары, кебеже қарынға үлеспейтін бір тұтам аяқтары, бүлкілдеген митың жүрісі мұз үстінде жорғалаған пингвинді елестетті. Қ.Ысқ. ~ тіршілік атаулының, әсіресе, анау митың жүріспен кіп-кішкентай болып бара жатқан адамдардың бейшара хәліне құмырсқаның илеуіне қарағандай бір сезіммен қарап тұрып қалды. Т.Әб. ~ Ол орта жолға дейін менің арбамды айдасып барды да, өгіздің митың жүрісіне жалықты білем, әрмен қарай атты борбайға бір салып желіп кетті. Қ.Ысқ.

Өнімсіз, сылбыр жүріс. * Үй шаруасын жайлап, қыстың жабдығын қамдап берген соң, жалғыз өгізі мен жалғыз атын қазақ арбасына жегіп, інісін қасына ертіп, омбышылармен қосылып, Омбыға сапар шекті, жол алыс — ат арық. Жүрісі шабан, митың аян. Көліктерін шалдырып алып, күні-түні қыбырлата береді. Ж.Айм. ~ Бекер қона кетпеген екем деп өкінейін, енді бұрылуға кеш, ат жүрісі митың аяңнан асар емес. Д.Дос.

МИТЫҢ ЖОРҒА

Мардымсыз, баяу жүріс. * Мықынсыз Есенқұл митың жорғалап есікке таяп қалып еді, қапылыс қайтып оралды. Қ.Ысқ.

Бітпейтін өнімсіз, қыбыр-жыбыр шаруасы көп тірлік. * Таңның атысы- күннің батысы Ақберді қорасының бір қалыпқа түскен митың тірлігі бар. Ә.Тар. ~ Оң қолмен еңбек етіп, сол қолмен жалақы алуға дағдыланған қатардағы қызметкерге тән митың тірлік иесімін. Қ.Кенж. ~ Митың тірлік қайта жалғасты. Сөйтіп жүргенде Бәтимадан хат келсін. Ол хат бұл әулетті дүр сілкіндірді. Қысқа ғана жазылыпты. К.Қаз. * Қапелімде не істеп, не қоярын білмеді. Баяғыдан бергі митың- митың тірлігі аяқ астынан тәрк боп шыға келгендей. Ә.Кек. * Таңның атысы- күннің батысы Ақберді қорасының бір қалыпқа түскен митың тірлігі бар. Ә.Тар.

Күздің мамыражай күндері. ~ Мизам шуағы. Күн ашық, тынық, әдемі. Қонғалы екі күн өтті. Жұртта өлі тыным жоқ, еркектер таңмен мал өргізіп, суарып болып, жалаңаштанып құдық қазуға тиіс еді, ойлары күземге су молайтпақ: жетпесе қайта құдық қазып я аршып жүруге күзем басталған соң қол тимейді. А.Байт. ~ Аспан ашық. Үп еткен жел жоқ. Мейірлене нұр төккен мизам шуақ жан жадыратады. С.Ғабб. ~ Мизам шуағы түгесіліп, күз қабағы қалыңдасымен жыл құстары жылы жаққа қайтуға қамданды. Ө.Кәр. * Мизам шуақ мезгілі еді. Дала ыстық, құрғақ жаздан кейінгі сары күздің алтын шуағына шомылып, маужырап жатқан. Ү.Жәл.

Қоңыр күздің сипаты ретінде қолданылатын тіркес. Өсімік ұлпаларының желге ұшқан кезі. ~ Қазір сәске түс, күздің қызуы қайтпаған сары күні жердегі шықты бусындыра бастаған. Мизам ұшып, бұта, шөпке салбырап ілініп тұр. Б.Тоғ. ~ Бердімбет сайының сәні кетіп, гүлдер солып, көбелек қуған қарлығаш ұшпай, оның орнына шұбатылып мизам ұшқан шақ. Сірә, қырық екіншінің қоңыр күзі. Ш.Мұр. ~ Жаз рет айналып жерге түскендей ыстық болды. Қыс қатты болмаса не қылсын. Мизам ұшқалы, жусан басын шалғалы да екі апта өтті. Б.Қыд.

Көз жетерге дейін көсіліп жатқан ұшы-қиыры жоқ боз дала. ~ Бұл мұхиттың жағасына қараған жерлер мидай дала болады, оны «тундра» деп атайды. А.Байт. * Қыраттың арғы бетіне түскенде ауыл да, зиратта көрінбей, айлы түн мен мидай даланың ортасында қалған Асқар өзін өлімге бір табан жақындағандай сезді. Т. Әбд. ~ Өлеңті айналасы мидай дала, Өлеңге ақын Мәшһүр болған дана. Ереймен ту сыртымда тұрғаннан соң, Сол жерді тау екен деп, көрдім пана. М-Ж. Көп.

МИДАЙ ДҮЗ

Ұшы-қиырсыз, теп-тегіс дала. * Жарандар, иманыңнан күдер үзбе, Айтайын осы мәселе енді сізге. Пайғамбар тақсыр Ғайса бір күндерде Сейіл құра шығыпты мидай дүзге. БС. «Қубас».

МИДАЙ ЖАЗЫҚ

Ұшы-қиыры жоқ, тақтайда тегіс кеңістік, дала. ~ Иек астынан басталған мидай жазық ұлан-асыр кең аңғардың арғы іргесіне дейін жайылып, жайқиып кетіпті. С.Үс. ~ Бұл алқапта, жуық маңда осы төбеден басқа бұдыр жоқ. Төрт төңірегі түгел мидай жазық болатын. Ж.Сәм.