Ерен ерліктің, қайтпас қажыр, қарулы күрестің арқасында. ~ Ақ найзаның ұшымен, Ақ білектің күшімен Дұшпанға қысым
көрсеткен, Қаз дауысты Қазыбек, Қара палуан Жәнібек Жалғанда тумас ер еді. М.Жұмаб. ~ Әлде болса, “Ханның қара сыбағасы”
деп алдымызға әкеліп беретін автономия жоқ, бұ заманда сыбаға ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен алынады. Ж.Айм.
~ Ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен елін-жерін қорғайтын қарулы кіреуке. Қазақтың ыстығына күйе білетін, суығына
тоңа білетін адал ұлы, адал құлы. Ж.Баб. ~ Қастың аты қас, сенің дос емес екеніңді Ташкент құшбегі білмей ме, басыңды
име. Одан да өз керегіңді өзің көк найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен тартып ал. І.Ес.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ НӘСІЛ (АҚ НӘСІЛДІ)
Адамдарды өңіне, түсіне қарай бөлу үрдісі бойынша ақ түстілер, еуропалықтар. ~ Маклеод деген американдық автор өзiнiң отандасы, ақ нәсiлдi американдықтың бiр әңгiмесiн жеткiзген. Т.Әс. ~ Мүмкін, казіргі жиһангерлік соғыс мемлекеттер арасында емес, құрылықтар арасында — ақ нәсіл мен қалған адамзат арасыңда өтіп жатар еді. М.Мағ.
АҚ НЕКЕ
Салт-дәстүр сақталып, сүйіп қосылғандардың адал некесі. ~ Күйеу бала — Аюбай, Майлыбай мен Зылиханың ақ некесінен туған ұл. Дінмұсылман. Жасы жиырма бесте. Б.Мом. ~ Елде, Сәлиманың өзі айтқандай, соғысты сылтау етіп, ақ некенің өзін бұзып жатқандар аз ба? Ә.Нұрш.
АҚ НЕКЕЛІ АҚ ТӨСЕК
~ Жас жұбайлардың алғаш жататын төсегі – «Ақ некенің ақ төсегі» деп аталады. Енесі мен жеңгелері төсекті аршамен аластайды, иіс су себеді. Н. Қап.
АҚ МАЛ
Адал еңбек, маңдай терімен келген мал, дәулет. ~ ─ Жесе жейт – дағы, оның аузынан айырып алатын сен бе? – деп Сартекең ақ малын бәйбішесінің құрбандығына қия салды. Қ.Ыс. ~ Әкесі Жадырасын деген ақтылы қойды айдаған кісі еді. Ақ малының санын марқұмның өзі де білмей өтіпті деседі. Ү.Жлк.
АҚ НЕКЕСІН (НЕКЕСІН) БҰЗДЫ
Құдай қосқан қосағын тастады, ажырасып кетті д.м. ~ Ойқұдық оқиғасы бұларға барлық бүге– шігесімен толық мəлім екен. Мұхтарды Мағауия қызының бесіктен атастырылған күйеуімен ақ некесін бұзып, алып қашпақ болған тентек десіпті. З.Қаб. ~ Бұзық емей немене, бір күні некесін бұзып, байынан он сегіз әйелді босатып жіберіпті. Намаз оқымайды дейді. Пайғамбарды «өзіміздей кісі» деп айтады дейді, — деді. С.Сей.
АҚ МАЛТАСЫН ЕЗДІ
Былшылдап, көп сөйледі. ~ Кім біліп, ер еңбегін сезіп жатыр, Кім шыдап, жолдастыққа төзіп жатыр?
Сасық ми, салқын жүрек санасыздар Алаңсыз ақ малтасын езіп жатыр. А.Байт. ~ Ол аузымен айды алып, қолымен күн
орнататын өлердей мақтаншақ, көбік ауыз көк малта еді. Өзінен-өзі лепіріп, малтасын езіп жатыр екен. Н.Кел.
АҚ НЕКЕСІН (НЕКЕСІН) ҚИДЫ
Жастардың үйленуін заңдастырды, ерлі-зайыпты деп жариялады. ~ Жұрт жиылды тойына, Отыз күндей ойынға. Ақ некесін қиған соң, Күйеу кірді қойынға. А.Бай. («Ер Сайын») ~ Ал, егерде ісіміз сәтті болып, егініміз мол шықса — ол тарыдан таспа қара, таңқы мұрттарға ғұшыр тағы тимейді. Сен келіншек алсаң — оның некесін қиятын ауыл совет. Х.Ес. ~ Семья басы — Қара молда көк есегін жортақтатып, ел қыдырумен күнін өткізеді. Өлгендерге құран оқып, үйленген жастардың некесін қиып, оп-оңай напақа табатын еті тірі, ылдым-жылдым кісі. Т.Бер.
АҚ МАЛТАСЫН КҮЙСЕДІ
Беталды сөйлей берді. ~ Осы итпен тәжікелесіп тұрамыз ба? – деді Оспан. — Тас сарайда бір апта қамалып жатса, ақ малтасын өзі-ақ күйсейді әлі…С.Ом.
АҚ НИЕТ КӨРСЕТТІ
Кең пейілдік, ізгілік танытты. ~ Әсіресе, ашық- жарқын ақ ниет көрсеткен жергілікті халықпен қоштасу да оңайға соқпады. Ә.Мар.
