Сұлудың аппақ денесінің сипаты. ~ Осында Лаучүй деген қытайды білесіңдер, – деп бастайтын ол қытайлар тұратын қыстақты иегімен нұсқап, – Өзі кәрі болғанымен уылжыған жап-жас ақ сазандай қатыны бар. Оған құрт-май апарып беріп тұрдым, бір күні… Ж.Шәк. ~ …Айлы түн, ақ мамық төсек, құшағында ақ төсінде ай сәулесі ойнаған, ақ сазандай аппақ ару… Дәл осы сәтте Әкпарда еш арман жоқ тәрізді. І.Ес. ~ … сол ұяңдау қыз Гүлдібадам ақ сазандай келіншек болып, алтын-күміске белшесінен батып жүретін Алматының маңғаз әйелдерінің біріне айналады деп кім ойлаған. Ә.Тар.~ Ұйқы келер емес. Бойында алабұртқан бір қызу бар. Дәл қасында — ақ сазандай келіншек. Қайтпек керек? Қ.Жұм.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ САЗАНДАЙ БҰЛҚЫНДЫ (БҰЛЫҚСЫДЫ, КЕРІЛДІ)
Сылаң қақты, наздана қимылдады. ~ Ең ақырғы көргенім мөлдір су астында бұлқынған ақ сазандай жарқ ете қалған Ақбаянның аппақ денесі мен кенет оның шарасынан шыға жаздап қорыққан көздері болды. І.Ес.~ Құлтай қыздың ақ сазандай бұлықсыған жалаңаш балтырларына қарап, бір сәтке сілейді де қалды. Көзінің алды бұлдырап кеткендй болды. С.Ас. ~ Қасында ақ сазандай керіліп жатқан Маху сұлуға да бұрылуға мұршасы болмай, аз күннің ішінде аурудан тұрғандай жүдеп кетіп еді. Қ.Жұм.
АҚ САЗАНДАЙ ҰЛ
Аппақ, сүйкімді. ~ «Жаратқаныңа шүкір, жасағанды» көп айта беретіннің бірі сол. Ақ сазандай алты ұл тауып, бәрі де қызылшадан қырылды сонау бір ерте заманда. Ш.Мұр. ~ Сүйген жардың сөз бе ұлты, түсі де. Кейін білді құрбылары: Иденнен Перзент барын Зоямыздың ішінде. Дүниеге ақ сазандай ұл келді. Д.Әб.
АҚ ОРДА
1. Үлкен киіз үй. ~ Опат болып, ақ ордаң ойранданып, Қара жауың әкеліп қара қайғы. М.Мақ. ~ ІІІеткі қос маңында бірнеше аттар каңтарулы тұр. Оқшау жердегі оңаша ақ орда маңайында мылтық асынған солдаттар қараңдап жүр. Б.Тоғ.
2. Бай-шонжарлардың, ханның сәнді, еңселі үлкен ақ үйі. ~ Екеуіміз үлкен мырзаның ақ ордасына қарай жүрдік. М.Мағ. ~ Сөйтіп, бұл Мыңбұлақта ханның жазғы «резиденциясы» болған. Ақ Орда тігілген. Қай жерге тікті екен? А… бәлкім, осы біздің үй тұрған жер хан ордасының орны шығар, а? Ш.Мұр. ~ Бір–біріне тіркестіріле тігілген он екі қанатты екі үлкен Ақ орда — Хан ордасы өзге ақ үйлерден бөлек, малшы–қосшы төленгіт ауылдарынан қозы көш жерде, көк жасаңға оқшау орнаған–ды. Қ.Жұм.
3. Билік, үкімет. ~ «Көр де тұрыңыз, Әкім мырза, жыл аяғында жиырма миллион шаршы метрдің межесін аламыз, Ақ Орданың назарына ілігеміз!..» дейді. Д.Дос.
АҚ САЙТАН
Азғырушы, желік беруші, ақ жолдан тайдырушы әзәзәіл күш, арқа. ~ Көз жасаурап, жұдырық түйілді. Бірақ майдан ашпас бұрын достықтың бұзылуының, қазіргі тілмен сөйлесек, ресми жағын алдымен бірыңғайға келтіріп алу үшін желкеме мініп, желіктіріп тұрған ақ сайтанымнан сәттік мұрсатана сұрап, сабыр шақырдым. К.Сег. ~ Абзал мынау көріністен дір етті. Сонау бір бұла сезімнің ұшқындары бұлқып-бұлқып қалғандай болды. Әлдебір жақтан ақ сайтан атып шығып, айтақтап тұр. К.Қаз. ~ Кейде тіпті көзін сүзіп, қағаберісте өздері сүйкенетінді шығарды кейбір өжет, құшағы күйіп-жанып өрекпіген ақ сайтандар. Т.Сәу.
АҚ МАҢДАЙ
Сұлу әйел, қыз-келіншек, бойжеткен. ~ Өтірік айтасыз,— дедім. Сенгенім жоқ. Шынарды алып қашады ол. — Ашу үстінде шынымды айтып қойғанымды соңынан аңғардым. — Қарақызды ала ма, өзінің алма мойын, ақ маңдайы тұрғанда?! Қық– қық… Н.Сер. ~ – Көрiселiк, айналайын, ақ маңдай, Айтқан лебiң жанға майдай жаққандай. Сырымды айтар өзiңе түгел ақтармай, Қалсам деп ем қасыңда бүгiн, аттанбай. К.Сег.
АҚ МАҢДАЙЛЫ
~ Әлден уақытта қыстау ішінен қызыл көйлек киген талдырмаш жас қыз шықты. Киіктің лағындай орғыған, ақ маңдайлы, қос бұрымы тірсегін соғады. Басына ақ орамал тартып апты. Ыңылдап ән салып жүр. С.Мұр. ~ Сен мені жатырқама, жарық Айым, Бұлттан шық, ақ нұрыңды жамылайын. Аққудай бір қыз бар ед, ақ маңдайлы, Алысқа ұшып кетті-ау неғылайын?! М.Рай.
АҚ МАРАЛДАЙ
Көрікті, сүйкімді, нәзік. ~ Жапырақ гүлді, көкшіл крепжоржет көйлегі мен басына тартқан ақ жібек орамал ақ маралдай көрікті әйелді одан сайын сұлуландыра түскен. С.Жүн.
АҚ МАРАЛДАЙ КЕРІЛДІ
Сұлу қыздың жарасымды қылығы, қимылы т. ~ Жаңылжанның дидарын апта көрмесем отыра алмаймын, ақ маралдай керілтіп осы отауға түсіргенде – алғаш бетін ашқан өзім емес пе ем!? Ұмытады деймісің. Д.Дос.~ Жазғы ақтаңдақ түнде ақ маралдай керілген Аннаның үнінде де үрей бар, асыға сөйлейді, сыбырлап сөйлейді. С.Жүн.
АҚ МҰНАР
Сағым тәрізді мұнартқан буалдыр көрініс. ~ Жақын да болса алыс қызға қол созды, жетпеді, айқай салды, жер жарып, жартастарды теңселткен даусын өзі де естімеді, қара шашы бұлтша шұбалған қыз ақ мұнарға оранып, алыстай түсіп, бұлдырап барады… М.Қаб. ~ Борасын үш күн ұдайы ұлып соқты. Соңғы екі күнінде алғашқы түн жауған қарды тоңазытып үйірумен болды. Аспан кіреукеленіп, ақ мұнар бір серпілмеді. С.Ел.
