Сүт қатқан жапырақты қою шәй. ~ Ең жақсы шай әуелгі орған жапырақтан шығады. Үйткені, әуелгі жапырақ уақ, жас болады. Осындай жас кезінде жапырақ нәзік және бетінде күмістей жылтыраған жүні болады. Сол жапырақтан істелген шайды аққұйрық шай дейді, бірақ құйрығы жоқ болады. Жапырақты өте күтіп, сақтықпен жинайды. А.Бай. ~ Ол кездегі қазақ ауылдарында ақ құйрық шай (орысша — фамильная) тек, Шыңғыстың үйінде ғана бар. Ондай шайды Шыңғыс алыстағы Троицк, Қызылжар, Ірбіт, Қорған сияқты қалаларға барып қайтатын сәудегерлерге жетектеп, ұзақ уақытқа жетерлік қып алдырып қояды. С.Мұқ. ~ Көрінсін Біржан салға ай сықылды, Ақ құйрық көңіл ашар шай сықылды.Ұсынса қол жетпейтін арғымағым, Арғынға баламаймын тай сықылды. Біржан С.~ Түгел ұйқыдан оянғанда, әке– шешесі тас құманның бүйірін шоққа тығып, ақ құйрық шайды быршып тартып отыратын. Ү.Жлк.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ КІРДІ (ТҮСТІ, ШАЛДЫ)
Шашы, сақал-мұрты ағара бастады. ~ Қалың қасы қап-қара, қабағы биік, қадалып қарайтын жанары тұп-тұнық, самайына ақ кіре бастаған орта бойлы, орта жастағы ер бітімді кісі екен, галифе шалбар, сары китель, аяғында хром етік. Қ.Ысқ. ~ Қазан бас, самайына ақ түскен қалың бұйра шашты, денесі арық, тұла бойы мен аяғы төмен жағын екі айыра салған жұқа тақтайды еске түсіретін. Ә.Тар. ~ Мейрімді адамдардың көмегімен Асқар тағы да қашты, поезға билетсіз мінген, мұны мұртты теміржолшы іші бос жүк вагонына жасырып қойды, шашын ақ шалған әйел бір кило картоп берсе, жаралы солдат машинаға отырғызды,— сөйтіп туған ауылына жеткен. Ә.Әл.
АҚ ҚҰС
Қолға қонған бақыт. ~ Нарша. Асан, сен бұл күнде еркесің. Тұнығы бұзылмас айдын судың ақ құсы емеспісің; көңілге жақса — отырдың, жақпаса ұштың, кеттің. Біз уайым айтып жүдетіп жүрмесек? М.Әу. ~ Қойшы, күйрек сезімге беріліп кеттім білем. Қайдасың, жарқын үмітім? Жастық шағымның ақ құсы болып көкірегіме қайта келіп қонсайшы! С.Ом. ~ Жігіттің жүрегі дір ете қалды, қолындағы ақ құсының енді мәңгі ғайып болғалы тұрғанын сезгендей: – Сонда мен не істеуім керек? – деді абыржып. І.Ес.
АҚ КІРЕУКЕ
1.Мұнарланып, бусанып, әуеде қалқыған сағым тектес сәуле. ~ Олардың мынау ақ кіреуке әлемге көздері қарықты ма, әлде алдарында созыла жатқан аналарынан секем алды ма, болмаса, өре түрегеліп тұрған үшеуден сескенді ме, бөрідей ғана бойларын күжірейте ақырды. А.Алт. ~ Көз ұшында ұзаған Қара шалдың ақ желбегейінің етегін жел кеулеп, бірте-бірте желбіреген күйі жайыла-жайыла жер мен көктің арасын ақ кіреукедей тұтып алды. Мен боз тұманды кешіп, белгісіз әлемге сүңгіп бара жаттым. Т.Сәу.~. Жаны ақ кіреуке мұнарға шомылып сәулеге айналып кеңістік кезіп құлдырайды С.Ел.
2. Бағалы тон, құнды матадан тігілген сырт киім. ~ Екі жігіт Келдібектің өлі денесін тақтан суырып алып, бұрышқа апарып сұлата салды да бетін керегеде ілулі тұрған ханның ақ кіреуке шапанымен жапты. І.Ес
3.Батырлардың темір торлы сауыты. ~ Ноғайлыны жау алса, Үйде қарап жатпаған Мамай, Ақ кіреуке сауыттым Мамай, Аш құрсағым ау
АҚ ҚҰШАҚ
Ыстық ықылас, жүрек жылуы, аналық мейір д.м. ~ … Қытайда жүріп он неше жыл тілшілік істегенімде іштегі құсалықты айта алмай қор болғаным, «атамекеннің ақ құшағында ақиқатты айтып өлсем арманым жоқ» деп ағымнан ақтарылғаным, ұлт әдебиетіне деген адал көңілім бәрібір жаныма маза бермейтін болды. Ж.Шәк. ~ Сенің жарқ етіп дүниеге келген шағыңда көзіңді ашып көрер анаңның ақ құшағы, ыстық алақаны, тұңғыш дәмге ұмтылып татқаның анаңның ақ сүті емес пе? Ә.Ыб.
АҚ КӨБЕЙДІ
1. Сүт өнімі молайды. ~ Жолға шығарда Иманқұл бұзаулы кер сиырды алдымызға көлденең тартты. Әкем ақшасын төлеп, көкеме жетелетті. Иманқұл бізге бір пұт тары сыйлап, қошеметпен шығарып салып еді. Ауылға келген соң ақ көбейіп, аузымыз қою айранға тие бастады. Б.Мом.
2. Шашына, самайына, сақал-мұртына түскен ақ молайды. ~Өртеңнің баурына қонып отырған Ұлжан аулына Құнанбай екі-үш күндей қонақтады. Күнкенің аулы да осы арада жақын еді. Абай осы күндерде байқады: әкесінің сақал, шашындағы ақ көбейіп, бетінің ажымдары да молая түскен екен. М.Әу.
АҚ КӨБЕЛЕК
~ Наурыздың ортасына зорығып жеткен Шоққайың торғай су ішетін күн таяп қалды деп отырғанда тағы да басып салды. Апта бойы қапалақтаған ақ көбелек алысты қойып ауыл -үйдің арасына ат жүргізбей тастаған. Қ.Ысқ.
АҚ КӨБЕЛІ, АЙДАР ТӨБЕЛІ
Ер жігіттің сипаты. ~ Бірақ сондай ерлік жасап, батырлармен бастас, ерлермен егес жасаған, ерге ер, серіге сері қазақ қызы жау жоқ жерде ақ көбелі, айдар төбелі айдарлы ерге лайқатты, «белі нәзік жіңішке, үзіліп кетпей неғып тұр» дейтіндей, мың бұралған, пейілді де, бернелі де, жібектей мүнәйім, мақтадай жұмсақ, майдай есілген қалыңдық, жар бола білді. Б.Қыд.
АҚ КӨБІК
Толқыған судың көпіршігі.~ Алыстан мұнарланып шалқыған көл, Бетінде күннің нұры балқыған көл. Жарысып саф күмістей ақ көбігің, Мап-майда мөлдіріңде қалқыған көл. М.Жұм. ~
Күннің көзін бұлт шалған. Теңіз беті күңгірт тартып, көк толқындар лықси толқып, ақ көбіктер аспанға ата бастаған. Дж.Лон.
АҚ КӨБІК БОЛДЫ
Ұзақ шабыстан терге бөкті. ~ Асау құнан лезде қос бүйірі солқылдап, ақ көбік боп шыға келді. Қалжырайын деді. Ә.Әл. ~ Түн ортасы – ау деген шамада алдан иттердің үрген даусы естілді де, көп ұзамай ақ көбік болып терлеген бурыл ат айналасын шыммен қоршап тастаған ескі қыстаудың қақпасына келіп басын тіреді. Т.Әб. ~ Жүйріктер ақ көбік боп, таға сынып, Шаңға бөгіп жатқандай дала сұлық. Т.Бер.
