Сүт өнімдері. ~ Ақ баласынан басқа аузына нәр алмаушы еді. О.Бөк.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ БАНДЫ
Сәбет үкіметіне қарсы күрескен қарулы топ. ~ Ақбілек те ақ банды талқысына түскенге дейін жаны, тәні кіршіксіз бейбақ еді. Ж.Айм. ~ Әуелі — құдай екінші, сен себепші болдың ғой, өйтпегенде түнеугүні Тұқпат бастап әкелген ақ банды жігіттердің қолына оңай-ақ түсетін едік. Тарас пен Алпысбай әлі күнге осыны айтып қоймайды. Бірен-саран өлгендер болмаса, басқамыз аман құтылдық. М.Дәу.
АҚ БАС ШАЛ (АДАМ)
Сақал-шашына ақ түскен қария, шал. ~ Әруағыңнан айналайын, ақ бас шал. Жылда ауылға барған сайын мен сенің. Кете алмаймын бейітіңе соқпастан. М.Шах. ~ Сені аңсаймын, қайнаған ақ бастаулар, Ақ бас таулар — самайын ақ басқандар. Сені аңсаймын, қазіргі ақ бас шалдар, Бұрынғы өреден құрт ап қашқандар, Су кешіп, жалаң аяқ от басқандар! М.Мақ. ~ Жанай мен Барақ бухгалтерлік іс қағаздарды рет-ретімен тексерушілерге әзірлеп беруге кіріскен. Тексерушілердің бастығы әлгі ақ бас адам сырттан Қасымды шақырып алды. С.Мұр.
АҚ БАТА
1. Игі тілек. ~ Бұларға қарғыс тимесін, — деді ең үлкен қарт шопан. — Мынау күн ұясына еңкейген, намаздыгер шақтағы менің тілегім, берер ақ батам осы. Ә.Әл. ~ Ақылды ананың адал перзентіне берген ақ бата — тәрбиесіне не жетсін, шіркін! Ә.Нұрш.
2. Салт-дәстүрге сай жасалған құдалық. ~ Аулақ жүр, ойбай! Ішің толып бара жатса, ақ батамен айттырған қалыңдығың — Гүлбаршынды іздеп тауып алмайсың ба? А.Сей.
АҚ БАТАЛЫ
Некесі салт-дәстүрге сай қиылған д.м. ~ Құда түсіп, құйрық-бауыр жескеннен соң – ақ баталы жесір басқаға кетсе, оған берілген қалың мал жесір иесіне түгел қайтарылып, оның үстіне қалыңсыз қыз немесе бір қыздың қалың малы төленсін. «Жеті жарғы.» ~ Қызықтап ақ отауға кірем, ақ баталы жарға қосылам дегенде, алдымда енем әл үстінде дегенде көңілім жабығып қалды. С.Бег.
АҚ (ӘППАҚ, АППАҚ) БОРЫҚТАЙ
Ашық жүзді, аппақ, сүйкімді. ~ «Аппақ Айша ақ борықтай келіншек болады-ау…» Д.Қуат. ~ Қазір ат үстінде, ұзақ сапарда келе жатқан кезінде де жас әйелдің ақ борықтай балғын жүзі көз алдынан бір сәт кетпейді… Қ.Жұм. ~ Борықтай ақ білектерін айқындай түскен сарғыш, шолақ жең жұқа кофтаның тереңдеу ойығынан тып-тығыз қос анардың ортасындағы сызық байқалып, ақ төсіндегі әдемі сай боса-болмаса көз суырған…Ж.Шағ. ~ Әппақ борықтай әдемі келіншек. Тостағандай қап-қара көздерінен тарам-тарам аққан жасы жүзін жуып кеткен. Т.Сәу. ~ Көз алдында Қадиша: аппақ борықтай денесін жалаңаштап, арқасына, жонына шыпқыртқан жас көк шыбық жыландай ысқырады. С.Жүн.
АҚ АДАЛ ЕҢБЕК
Маңдай терін төгіп, адал ниетпен істелген жұмыс, көрген бейнет. ~ Бірақ сізден ақ адал еңбегімді сұрап тұрмын. Бес жыл бойы малыңызды бағып, шашау шығарған жоқпын. С.Жүн. ~ Задында, Темірбек бала күнінен қатал тəртіпке тəрбиеленген. Тəртіп бар жерде еңбек бар; Темірбек адам атаулыны шын мəніндегі Адам ететін ақ адал еңбекке тəрбиеленген. З.Қаб.
АЙЫПҚА БЕРДІ
Жасаған қылмысының не әлдебір кінәсінің өтеміне малын не әлдебір мүлкін беру. ~ Мә, мынау шапаның болсын… Сорлы- ау, жалғыз шолағыңды айыпқа бергенде, өзін қалай күн көресің? Қ.Жұм.
АҚ АДАЛ МАЛ
Қара тер, адал еңбекпен келген мал-мүлкі. ~ Асан. Ой, тәңірі–ай, ақ батамен қосылған, ақ адал малы төленген, күйеуі ұрын келген қалыңдық қайтып қана, не деп қана тұсаушы еді сендей — нардай жігіт күйеуін?! М.Әу. ~ Өз қолына алған екен, енді мазаламаңдар, іздемеңдер. Өзінің ақ адал малы ғой, мініп кетсін. Жылына басқа мал табыңдар, – дейді. Ө.Жл. ~ Ертең, Гүлшаттың қырқы!.. Батиханың ренішіне қарап, арам өлтірер жәйім жоқ. Ақ адал малымды балама құрбандыққа шалсам, оның не айыбы бар… М.Сүн.
АЙЫПҚА БҰЙЫРМА
Ренжіме, көңіліңе алма, әбестікке балама. ~ Отағасы, – деді Сақан даусын жұмсартып, – біз адасқан жолаушылар едік. Айыпқа бұйырма. Қазақша үйіңе кіріп, тіземізді бүгейік, сосын отырмай жүріп кетерміз. Т.Әбд. ~ Үй иесі үнсіз біраз отырған соң: — Тұрмамбет, бәріміз де түбіміз бір мұсылман баласымыз, еліңе тез жетуіңе көмектесейін, айыпқа бұйырма, әлгі айтқан жасақтың ішінде менің де ұлым бар. А.Өт. ~ Айыпқа бұйырмаңыз, кеш жатып кешігіңкіреп қалдым,—деді Мейрам, Сергей Петрович қалжыңға айналдырды ол сөзін: — Уақасы жоқ. Жастардың жұмысы түнде көбірек болады. Ғ.Мұст.
