Туған өлке, кiндiк қаны тамған жер. ~ Барлық әлем – бір-ақ бесік Ана үшін. Ж.Нәж. ~ Атажұрт анау ақ бесік, қарайсың жолға не тілеп, Ауыл тұр анау жетімек. Жел үрлеп көрді санамды, Аранның мынау шеті деп. С.Ад.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ АРУЛАП ЖЕРЛЕДІ (ШЫҒАРЫП САЛДЫ)
Өлген адамды салт-дәстүрге сай, құрметпен жерледі. ~ Әрине, соғыс құрбандықсыз болған ба. Осында екі-үш күн аял жасап, ата жұрты үшін шайқаста шейіт кеткен алпыстай азаматты ақ арулап жерледі. Қ.Жұм. ~ Тақа болмаса, моллалармен бірге пәленшекем-түгеншекемнің жаназасына кіріп, ақ арулап, ақирет сапарына шығарып салғандарын айтып, қасындағы кісіге жалтақтап отырғаны. Ә.Нұрп.
АҚ БЕТІНДЕ КІРШІК ЖОҚ
Сұлудың мінсіз аппақ жүзі туралы. ~ Бұл секілді сұлуды Көрген емес өмірде. Мысалы жанған жалындай, Ақ бетінде кіршік жоқ, Ақ тауықтың қанындай. БС. «Болат — Жанат». ~ Қыз сипатын қараса, Ақ бетінде кіршік жоқ, Айдын көлдің қуындай, Екі көзі жалтылдап Ханның тіккен туындай. «Қыз Жіб».
АҚ АУЫЗ
Кім-көрінгенге алданып қалатын, тиісті үлесінен, несібе-сыбағасынан айырылған адам туралы. ~ Е, немене осыдан қырық жыл
бұрын осы заводты ағылшындар билеп тұрған заманды есіңе түсірші. Тайман екеуің бе едің, жоқ мен бе едім он екі сағат істеген
жұмысынан он тиын ақы ала алмай «ақ ауыз» аталып, сорлап жүретін. Осы күннің өзінде сендерден кем істесем құдайдың өзі алып ақ
кетсін мені. Ә.Әб.~ Тақсыр, тақсыр, мен қазір, мен қазір барайын, міне барайын, ақ ауыз қыла көрмеңіз! -деп жаңағы жалқау
тізесін бүгіп отыра қалып еді, Мұрат жетіп келді де желкесінен ұстай алды. Ә.Әб.
АҚ БОЗ ҮЙ
Ақ жүннен басылған ақ киізбен жабылған еңселі киіз үй. ~ 1440 жылы қытайға жорыққа аттанып бара жатып, жолай Шыңғыс ханның әруағы қонған «сегіз ақ боз үйге» тәу етеді. Т.Жұр. ~ Мынау Шегенің жаман қоңыр үйі. Анау ауыл ортасында айдыны шығып тұрған үлкен ақ боз үй — Хансұлудың үйі. Сыртта қазықта қаңтарулы Қаракер құнан тұр. Хансұлудың құнаны. С.Ел.
АҚ БАЙЛАДЫ
Киелі саналатын жерлерде өскен ағашқа, бұтаға, ғимаратқа матаның жыртындысын байлап кету ырымы; әлем байлады. ~ Бастарына іс түскен шақты ойлаған, Ағашыңа пәнделер ақ байлаған. Құлан жортса құтылмас құла-дала Құлазыған, иесіз жатты айнала. М.Мақ.
АҚ БАЛАСЫ
Сүт өнімдері. ~ Ақ баласынан басқа аузына нәр алмаушы еді. О.Бөк.
АҚ БАНДЫ
Сәбет үкіметіне қарсы күрескен қарулы топ. ~ Ақбілек те ақ банды талқысына түскенге дейін жаны, тәні кіршіксіз бейбақ еді. Ж.Айм. ~ Әуелі — құдай екінші, сен себепші болдың ғой, өйтпегенде түнеугүні Тұқпат бастап әкелген ақ банды жігіттердің қолына оңай-ақ түсетін едік. Тарас пен Алпысбай әлі күнге осыны айтып қоймайды. Бірен-саран өлгендер болмаса, басқамыз аман құтылдық. М.Дәу.
АҚ БАС ШАЛ (АДАМ)
Сақал-шашына ақ түскен қария, шал. ~ Әруағыңнан айналайын, ақ бас шал. Жылда ауылға барған сайын мен сенің. Кете алмаймын бейітіңе соқпастан. М.Шах. ~ Сені аңсаймын, қайнаған ақ бастаулар, Ақ бас таулар — самайын ақ басқандар. Сені аңсаймын, қазіргі ақ бас шалдар, Бұрынғы өреден құрт ап қашқандар, Су кешіп, жалаң аяқ от басқандар! М.Мақ. ~ Жанай мен Барақ бухгалтерлік іс қағаздарды рет-ретімен тексерушілерге әзірлеп беруге кіріскен. Тексерушілердің бастығы әлгі ақ бас адам сырттан Қасымды шақырып алды. С.Мұр.
АҚ БАТА
1. Игі тілек. ~ Бұларға қарғыс тимесін, — деді ең үлкен қарт шопан. — Мынау күн ұясына еңкейген, намаздыгер шақтағы менің тілегім, берер ақ батам осы. Ә.Әл. ~ Ақылды ананың адал перзентіне берген ақ бата — тәрбиесіне не жетсін, шіркін! Ә.Нұрш.
2. Салт-дәстүрге сай жасалған құдалық. ~ Аулақ жүр, ойбай! Ішің толып бара жатса, ақ батамен айттырған қалыңдығың — Гүлбаршынды іздеп тауып алмайсың ба? А.Сей.
