Жетесіне жетердей қып айтты. ~ 20 жыл бойы қазақ тілінің қажеттігін айтудай-ақ айтып, мұқтаж етіп келеміз. БАҚ ~ Мен айтудай-ақ айттым, әке-шешем де, қыздың өзі де көнбейді, мен қайтейін,—деп міңгірлеген Жаңабаевтың даусын естігенім болмаса, өзін кере алғаным жоқ. Ә.Әб.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙТУЛЫ АДАМ (АЗАМАТ)
Ел назарындағы, беделі бар, абыройлы кісі. ~ Ыбырай дейтін кісі болыпты. Ел басқарған айтулы адам екен. Соның бір құрдасы Төлебай дейтін кісі қамшыгер екен. Ж.Баб. ~ Жүрегiм уiлжiп, майдай ерiп барады. «Құдайым-ау, осы қос құлыншағымды менен көрi бақытты ете гөр! Аман-есен ержетіп, айтулы азаматтар болсын! » — деп күбiрледiм iштей езiлiп тұрып. Ж.Шағ.
АЙТУШЫ ЕРДІҢ ҰСТАСЫ
Сөзге шебер, ділмар. ~ Ендігі сөздің қысқасы, Айтушы ердің ұстасы, Сығалап атқан ақ перен, Қалаған жерден ұрады. «Қыз Жібек».
АЙТУЫНА ҚАРАҒАНДА
Пәленшенің сөзіне сенсек д.м. ~ Ақпар хаттың айтуына қарағанда, жиналған жұрт бұл жолы сын туралы сырласпақ екен. Ғ.Қаб. ~ Вице-министрдің айтуына қарағанда, бұл бағытта 2019 жылы 100 млрд теңге бөлінгелі отыр. БАҚ.
АЙТҚАНЫ ЕМ БОЛМАДЫ
Айтқан ақылы аяқ асты болды; еленбеді; көкейіне қонбады, пайдасыз болды. ~ Ағасы Өрденге жеткізіп те, таусылып та айтты және шынын айтты. Шынымен-ақ Күпшек түнеріп алды да, тілазар ініге айтқаны ем болмаған соң, қайта жақ ашпады. Б.Қыд.
АЙТПАДЫ ДЕМЕ
Ескерттім, есіңде болсын деген мағынада. ~ Сен мені бір қатерден құтқардың, – деді ақыры Нұрбек жұқа еріндерін жымқыра түсіп. – Рас. Мен де осылай істеген болар едім… Бірақ… айтпады деме… түбі сені әшкере қылатын адам мен боламын. Т.Әбд. ~ Неге біздің бүркеншек аты-жөнімізді жазғызасың! Айтпады деме, бізге бірдеңе болса өзіңнің көзіңді біз-ақ жоямыз. Компанияға басында қатыстың ба, өлгеніңше сонда болуың керек! Ә.Ысқ.
АЙТҚАНЫ ЖӨН
Сөзінің жаны бар, біліп айтып тұр д.м. ~ Осы үйде сүтті судай ағызып, майды таудай үйіп қойып отырған кім? Тоғай! Қой, қарағым, менің ақылымды тыңдасаң, осы апамның айтқаны жөн, қолқасы заң! Ә.Тар. ~ Сол Махамбет келген түнде де, таң атқанша ұзақ толғанды. «Махамбеттің айтқаны жөн. Артындағы елдің бірлігін діттеп, сол елмен бірге ханға қарсы аттану керек. Хан ордасын шапсақ, патшасын тағы көріп алармыз!» деп түйген. М.Әбд. ~ Нүркеннің айтқаны жөн, ‹‹Нүркен үшін бақыт іздеймін›› деп айтқан өтінішім бар еді. Бүгіннен бастап қарындасым деп ел аралап, жер кезіп жүріп, оның бақытын өз көзіммен көріп отыруға мен де разымын, ـــ деді Шөке иығын көтере. Б.Жұм.
АЙТСА, АЙТҚАНДАЙ
а). Көңіл толарлықтай екен; расында да мақтауға тұрарлық екен д.м. ~ Ол кісінің бойындағы қайрат, қажыр арғы бабасы Бөлтірік батырдан ауысқан деп ауылдағылар айтып отыратын. Айтса айтқандай, ол кісі әйел болып үй қыдыру, өсек айту дегенді білмейтін, тек істің, шаруаның адамы еді. Б.Тоғ. ~ Ұзын сөздің қысқасы, біз ат басын тіреген үй айтса айтқандай, кім екенін тақадай ұқыптылығымен-ақ көрсетіп тұрған тұғын. З.Нұрт.
ә). Біреудің айтқаны, жорамалы дәл келді. ~ …Айтса айтқандай, қонақтар қараңғы түсе келді. Б.Тоғ. ~ «Қожабектің баласы Болат оқуға алғыр екен, мұғалімдердің өздері қаймығатын көрінеді»,- деуші еді. Айтса айтқандай, институтты айрықша дипломмен бітіріп келді. Т.Әб.
АЙТҚАНЫ КЕЛІП, АТҚАНЫ ТИДІ
Болжамы дәл шықты, шешімі дұрыс болды. ~ Енді тек мына жаз жақсылығымен шығып, орыс ұлығы сөзінде тұрып, жаңа шаһарына шақырып, жарқыратып той жасаса, Әбілқайырдың қуғаны жетіп, қашқаны құтылды, айтқаны келіп, атқаны тиді дей беріңіз. Ә.Кек.
АЙТСАМ, АУЗЫМНАН АЙРЫЛАЙЫН
Енді ештеңе демеспін. ~ Жәрәйді, құлыным, әншейін оңашада өзіңе бір өкпемді айтайын дегенім ғой. Енді айтсам, аузымнан айырылайын. Бүгін елге жүремін. С.Жүн.

