Жетесіне жетердей қып айтты. ~ 20 жыл бойы қазақ тілінің қажеттігін айтудай-ақ айтып, мұқтаж етіп келеміз. БАҚ ~ Мен айтудай-ақ айттым, әке-шешем де, қыздың өзі де көнбейді, мен қайтейін,—деп міңгірлеген Жаңабаевтың даусын естігенім болмаса, өзін кере алғаным жоқ. Ә.Әб.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙТУЛЫ АДАМ (АЗАМАТ)
Ел назарындағы, беделі бар, абыройлы кісі. ~ Ыбырай дейтін кісі болыпты. Ел басқарған айтулы адам екен. Соның бір құрдасы Төлебай дейтін кісі қамшыгер екен. Ж.Баб. ~ Жүрегiм уiлжiп, майдай ерiп барады. «Құдайым-ау, осы қос құлыншағымды менен көрi бақытты ете гөр! Аман-есен ержетіп, айтулы азаматтар болсын! » — деп күбiрледiм iштей езiлiп тұрып. Ж.Шағ.
АЙТУШЫ ЕРДІҢ ҰСТАСЫ
Сөзге шебер, ділмар. ~ Ендігі сөздің қысқасы, Айтушы ердің ұстасы, Сығалап атқан ақ перен, Қалаған жерден ұрады. «Қыз Жібек».
АЙТУЫНА ҚАРАҒАНДА
Пәленшенің сөзіне сенсек д.м. ~ Ақпар хаттың айтуына қарағанда, жиналған жұрт бұл жолы сын туралы сырласпақ екен. Ғ.Қаб. ~ Вице-министрдің айтуына қарағанда, бұл бағытта 2019 жылы 100 млрд теңге бөлінгелі отыр. БАҚ.
АЙ-ТҮЙГЕ ҚАРАМАЙ
Артық сөзге келмей, салған беттен. ~ Әли келген бетіне бет алды ыржаңдап, қыздардың алдын орап, тоқтатып қойды. Ай-түйге қарамай итарбадағы қаптарды сүйреп алып, тезегін жан-жаққа шашып тастады. С.Ом.
АЙТ-ҮЙТ ЖОҚ
Жөн-жосықсыз, әй-шәйға қарамастан. ~ Сәруар (ашуланып). Уллаһи, бү нинди хиянат! Әйтәрсің әллә нинди ханша. Ниләр суйли. Жүніс. Сәруәр, қойсаңшы сен! Айт-үйт жоқ, немене бас-аяғын білместен. М.Әу. ~ Және мына жонымды көріңіз, көк ала қойдай, анау жынды Омар деген езі мылқау ма, жынды ма, немене айт-үйт жоқ мылтық атып, ауылдың астын-үстіне көтерді. С.Бег.
АЙТ-ҮЙТКЕ ҚАРАМАЙ
Бас-көз демей, ештеңеге қарамай, әй жоқ, шәй жоқ. ~ Айт-үйтке қарамай барып, неше бөгеттерден өтіп барып Османның жүрегінің қанымен жазған қара құранын құшақтап алып шықтым… С.Сей.
АЙТЫЛМАҒАН (СӨЙЛЕСЕР, АЙТАР) СӨЗ ҚАЛМАДЫ
~ “Жарықтығым-ай, өзiңде айтылмаған сөз қалмаған ғой! – дейтiн таңдайын қағып. – Дүнияның бар даналық-хикматы алақандай кiтапқа қалай сиып кеткен?” Әкесiнiң Абайға деген шексiз сүйiспеншiлiгi бұған да бала кезiнен жұққан. Т.Сәу. ~ …сол екеуі мен Жапардың арасында болар болмастан басталған кикілжің айқай төбелеспен аяқталды, арада айтылмаған сөз қалмады, кісілердің алдында ұятты ойлап ешқайсысы қымтырылмады, ақыл айтқан, тоқтау айтқандардың сөзіне қонақ бермеді. Ә.Тар. ~ «Шығамысың, шықпаймысың?» — деп созбақтап тұрса: «Не істесе соны істесін», — деп, қолдарын сілтеген. Сөйлесер сөз қалмапты. М.Қаб. ~ … жарыссөзге шыққандар бір-бірімен бәсекелескендей ауызы жеткенше Үлкен Кісіні мақтап еді; ағасына айтар сөз қалмаған сияқты еді; жоқ, ағасы бұл арада да жол тауып шығып кетті… Ә.Нұрп. ~ Ал Шынжаңдағы жаңа әдебиеттің іргесін қалаушылардың бірі, әрі Демежанмен рулас Рахметолла Әбшеұлы
АЙТСЫН, АЙТПАСЫН (АЙТТЫ-АЙТПАДЫ)
Қалай болғанда да, кім не десе де. ~ Газеттің редакторы Хамиттың кеткеніне екі ай болды. Оның орынына Сейілхан болады деп жұрт шулағалы қашан. Енді айтсын – айтпасын жөн осыныкі ғой… Сөйтіп жүргенде өзінің досы Орақ деген кісі үстінен арыз жазып, қызмет түгілі қарақан басын әрең қалдырды… Т.Әбд. ~ Келер, келмес, бірақ мен оны шақырамын. Дүйсеке айтсын, айтпасын, малын Сиқымбай ұрлағанын Есімбай жақсы білетін. Ғ.Мұс. ~ Жанымхан заготскоттың конторында есепші болып істейді. Айтты айтпады, ауылдағы бай семьяның бірі. Бір ат, бір құлынды биесі, бір құнаншығары бар. Қ.Ысқ.
АЙТЫП АУЗЫҢ ЖЕТПЕС
Сөзбен суреттеп болмайсың, ғажап, керемет д.м. ~ … қарсы жолыққан арбалар мен салт аттылар да, аттардың тұмсығына тиіп кете-тиіп кете жаздап, кескестей ұшқан қарлығаштар да — кемерінен асып төгіліп жатқан мол бақыттың, айтып аузың жетпес тылсым сұлулықтың көріністері секілді. Ш.Айт.

