Шынайы, адал, жан-тәнімен берілген, сенімді дос. ~ Есепсіз кетсе, бірін-бірі алдаған, арбаған болып табылады; оның түбі теңдік емес, зорлық. Міндетсіз, сілетсіз, мақтансыз, қаяусыз, айнымас дос болады дегенге сенбеңіздер. Ж.Айм. ~ «Ақымақта дос, итте бажа көп» дейді қазақ. Мәжкеңде дос көп болған жоқ. Бірақ ол ағайыншыл еді, жақсы мағнада.Ағайынмен жырғап отырып бөліп ішкен қара суды да тоқ санайтын. Оның айнымас досы өнер болатын. Қ.Ысқ.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙПАРАДАЙ АШТЫ
Ап-анық қып, тайға таңба басқандай көрсетті, әшкереледі. ~ Хан Жиңбаудың өлгеніне қоса бүкіл елдің бүлінгеніне өлердей ызаланған Ма Буфаң көзіне көрінгенді атып, шауып, өзінің жауыздық, жыртқыш бейнесін айпарадай ашыпты. Ж.Шәк.
АЙРА-ЖАЙРА БОЛДЫ
1. Қалай болса солай, астан-кестен, ашық-шашық жатыр д.м. ~ Тарсыл-гүрсілден жер қозғалып көк аспан қара түтінге толып кетті: жел кептіріп күн қақтаған тас төбелер айра-жайра болды да қалды. Б.Тоғ.
2. Мәз-мейрам болды. ~ Не боп қалды сонша күңіреніп. Құрдас аман ба өзі, әйтеуір? – Аман. Жау алушы ма еді ол зәнталақты! Айра-жайра боп отырған шығар жері кеңіп! – Жері кеңігені қалай? – деді Қосымхан тақымдап. Т.Сәу.
АЙРАН КӨЗ
Нұры тайған, алара ақиған көз. ~ Сөйлесу-мөйлесуіңді білмеймін би, – деді Есеней үлкен айран көзін шатыната қарап, – айтқаным айтқан. С.Мұқ. ~ Бұрын шырқау биікте – көк зеңгерде қалықтап жүріп жер бетіндегі түймедейді жазбай танитын қыран көзді Қараторғай енді тап алдындағыны шырамыта алмайтын айран көз қариядай жерге қайта-қайта үңіліп, мойнын созады. С.Жүн. ~ Мына, арыздарыңның бәрі қып-қызыл өтірік болып шықты ғой! Кәрім айран көзімен алайырна бір қарады да: ― Мен саған «өзің көр, өзің біл» дегеннен басқа не айттым? Б.Тоғ.
АЙЛА ОЙЛАДЫ
Әлдебір арамдық, әдіс-амал ойластырды. ~ Қаршадай болып алып, Садырдың мені ғана емес, Бибігүлді де жәбірлейтінін сезетін сияқтымын. Жатып алып әр түрлі айла ойлаймын. Top құрамын. Қайтсе де тышқан көз Садырдан құтылудың амалын іздеймін. С.Шай.
АЙНАДАЙ АШЫҚ
Тап-таза, ап-анық, еш кінәратсыз. ~ Мен енді түсіндім, Ақбаян құр қайықшысына сенген. Әлжан оны өмірбақи өмір дарияның айнадай ашық көгілдір үстінде желкен қайықпен серуендеп жүре береді деп ұққан. І.Ес.~ Оның осындай айнадай ашық таза мөлдiр жүзбен шiңкiлдеп, қатты сөйлейтiн және бар шынымен үнемi ашық сөйлейтiн мiнездерiн Абай ерекше сүйедi. М.Әу.~ Көзін сәулеге үйреткен Асқар, терезеден қараса, аспан айнадай ашық екен, нұры толқи жарқыраған күн түске тармасып қалыпты. С.Мұқ. ~ Ұлттың тілі кеми бастауы ұлттың құри басғанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе болмасқа тиісті. Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жері, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай ашық көрініп тұрады. Г.Бел.
АЙЛА ТАПТЫ
Қиын жағдайдан шығудың амалын тапты. ~ Патшаға жырау болып, əлгі Шіркей түк істемей, семіретін айла тапты. Жұрт патшаға көңілі катты қарайып, кейбіреулер патшаның сабан сарайына тас ата бастағанда — Шіркей бүйткеннен де балық жеген қандай жақсы деп өлең жырлайтын болды. Ж.Айм. ~ Таулары шағылғансып кері лықсып қашпас па? Сонда мынау қапияда жандәрмен айла тауып айдындары аса бастаған ақкөз жау соңдарынан тұра келіп қумас па! Қуды-ақ, анау жұмылған жұдырықтай тас түйін ыдырамас па! Ә.Кек.
АЙНАДАЙ ЖАЛТЫРАДЫ
Жып-жылтыр боп көзге ұрып тұр. ~ Көл ортасында қалың, жасыл ала қамыстың айналасы айнадай жалтыраған кең жайқын. Сол жайқында аппақ болып шаңқиып екі жұбай аққу сыланып, ақырын әсем жүзіп көлеңдейді. С.Сей. ~ Же, Мерғали, тойып ал! — дейді де, тостағанға таман өзі де бір итініп қалады. Бірақ, көзді ашып-жұмғанша тостаған айнадай жалтырап шыға келеді. Мерғалидың шұрылдап тұрған жұмырына екі қасық арпа көже жүк те болмайды. Ү.Жәл.
АЙЛА-АМАЛЫ ҚҰРЫДЫ
Не істерін білмеді, қайраны қалмады. ~ Одан жоғары тартуға күші жоқ. Айла — амалы құрыған Баймырза: «Қа-лам-пыр!.. Қалампыр!..» деп бақыра берді. Бұл дауыс құлағына шалынған Қалампырдың жүрегі дірілдей қалды. C.Мұқ.
АЙНАДАЙ ЖАРҚЫРАҒАН
Күнге шағылысқандай мөп-мөлдір, тап-таза. ~ Есенейдің өз ауылы айнадай жарқыраған екі келдің ортасына, жазыққа қоныпты. Алты-жеті ақ үйдің ортасынан Ұлпан өз отауын да танып келеді. Ғ.Мүс. ~ Біздің араның аспанына бұлт үйірілудің қызық бір бейнесі бар: күндіз айнадай жарқыраған ап-ашық аспанға, ойда жоқта, үлкендігі тоқымдай ғана аппақ бұлт пайда болатын да, біртіндеп қоңырлана бастаған ол, бірте-бірте үлкейе беретін… С.Мұқ.

