Біреудің ырқына түсу туралы. ~ Кіммен жатыр соғысып? Кесілген бас, аққан қан, Ел жүрегін шошытып. Қора-қора адамды,
Күнде айдады тоғытып. Көлге айдаған қойдай ғып, Қызыл қанға обытып. Ж.Жаб. ~ Оқытудан тазамын, Мектебіңнен мен
аулақ. Елден ерек ен аулақ. Болдым, қыстай қылғаным: Қылжақ, ыржақ, қыдырмақ. Анау өңкей «құйқалақ» Қарды қыстай
қиқалап. Айдаған қойдай шұбырмақ. І.Жанс. ~ Қала алмай Әбдіқапар бұғып төмен, Қарады бұл қимылға күдікпенен.
Халықты патша заңы баяғыдан, Айдаған қойдай қылып шыбықпенен. C.Тұр.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙДАҒАНҒА ЖҮРЕТІН, АЙТАҒЫНА ҮРЕТІН
Біреудің айтқанын екі етпейтін жағымпаздық туралы. ~ Оларға ғылым да, өнер де керек емес. Тек ақша ғана керек. Ақша болса, бәрін сатып алам дейді. Ғылым академиясы тарады, ақын-артист – байды мақтап зарлаған жарапазаншы. Оларға айдағанға жүретін, айтағына үретін ойсыз-өнерсіз тобыр керек!.. Т.Сәу.
АЙДАЙ АЙҚЫН (АЯН, АНЫҚ)
Ап-анық, бесенеден белгілі. ~ Құндыздыдағы мектеп үйінің биыл бітпейтіні айдай айқын болып қалған еді. О.Сәр. ~ Шалқыған қараңғыда айдай аян, Мен Қозы – Көрпешпін де, өлең – Баян. Қодардай қызғаншақта қанжар бар деп, Мен қалай махаббатта серттен таям?!. Т.Әл. ~ … Нобелдік сыйлық алған Альберт Эйнштейн кәдуілгідей кіріп келе жатты. Өңіндегідей тегі. Айдай анық. Кеудесін көтеріп, көрпесін серпіп түрегелмекші еді. Альберт ақсақал қос мұртын жыбырлатып шуақтана жымиды. Д.Дос.
АЙДАЙ АРУ
Көркіне көз тоятын сұлу.~ Қызғаныштың қызыл иті деген пәле де жаман ғой… Айдай ару келіншегін алып, ағайын арасынан жырақтап, бір кездерде қатар көшіп жүрген түрікмен достарының ішінде қоныс тепкені де бар… А.Өт. ~ Кенет айдай ару: «Әй, соқыр–ай, сен–ақ сорлатып біттің, тез жүрсеңші енді!» – деп дүр ете қалғанда, біреу мені шапалақпен тартып жібергендей болды. Ж.Аяз.
АЙДАЙ АШЫҚ КҮН
Аспанда титімдей бұлт жоқ, сәулелі күн. ~ Кім біледі, осынау бір айдай ашық күні әке қабағы да ашылып, мейірімі түспес пе екен. Бәлкім, шал бұрынғы жұмысына қайта оралар. Ш.Айт.
АЙДАЙ ӘЛЕМ
Бүкіл жер беті; күллі ел. ~ Мұның тұлпар екенін айдай әлем біліп, жұрт аузына ілініп, көзге түсе бастапты. М-Ж.Көп. ~ Айдай әлем қуанып жатқан «айт» оған азап секілді. Б.Май. ~ «Абайды» білмей, қазақты білу мүмкін емес. «Абай» романын Əуезовтің ата– жұрты ғана емес, айдай əлем осылай танып, осылай бағалады. З.Қаб. ~ Ерте күннен жете «аластауға» тиісті, үкімет үшін «сезікті» адамдар аңдылады. Шың-ши-цәй айдай әлемге әйгілі «қара тізім» дейтінді шығарды. Ж.Ахм. ~ Вертолетпен аңшылық жасау кімнің қолынан келетіні таяуда ғана айдай әлемге белгілі болды. Ш.Мұр.
АЙДАЙ ӘЛЕМГЕ ӘЙГІЛІ (БЕЛГІЛІ)
Бүкіл жұртқа, жер жүзіне аты жайылған. ~ Ерте күннен жете «аластауға» тиісті, үкімет үшін «сезікті» адамдар аңдылады. Шың-ши-цәй айдай әлемге әйгілі «қара тізім» дейтінді шығарды. Ж.Ахм. ~ Вертолетпен аңшылық жасау кімнің қолынан келетіні таяуда ғана айдай әлемге белгілі болды. Ш.Мұр.
АЙДАЙ ӘЛЕМДІ АЯҚТАЙ ЖЕРГЕ ТІРЕУ
Үлкен дүниені кішірейтіп көрсету. ~ Егер сонша зор аймақты алып жатқан салуалы ордалы, байтақ Отанды қазақ бір-ақ
жерде қырылған болса, ол сөз болар ма еді? Бұлай айдай әлемді, аяқтай жерге тіреудің орыны жоқ. Б.Қыд.
АЙДАЙ ЖҰРТТЫҢ АЛДЫНДА
Қалың елдің, көпшілік жұрттың көзінше. ~− Көп былшылдамай көзіңе қара! Ышқыр бауың салбырап кетіпті. Әрлі–берлі өткендердің біреуі аяғымен басып қалса, айдай жұрттың алдында масқара боп жүрерсің? Жан–жағың тола әйел… Ә.Кек. ~ Соған ба, жоқ ұрының айдай жұрттың алдында ақ бөзден ауын салақтатып шұбалтып тіккен тіз киімшең қалғанына ма, біреулер мырс-мырс күліп жіберді. Ә.Кек.
АЙДАЙ СҰЛУ
Теңдесі жоқ көркемдік сипаты. ~ Балалық па, Қысылса да, Басқаның Қызғанышпен қарағанын қалайды. Оңашада Айдай сұлу арайлы Ағын шашын алдына алып тарайды. Қ.М-Әл. ~ Тыныбектің бір баласына өз жұртының айдай сұлу кызын да бермек болған. І.Ес.

