Адам дауысы жететін қашықтық мөлшері. ~ Қалың жыныс, орманды өзен алқабы қарауытып, үрейлі көріністер ербиеді. Айғайсалым жерде орман мекемесінің қарағай кескен жұмысшылары, дули бастаған. Т.Рыс.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙҒАЙҒА АТТАН ҚОСТЫ
Дүрліге шуласты, азан-қазан болды, дауды, қақтығысты өршелендіре түсті.
~ Төбелес әбігерімен бөркінің қайда қалғанын аңғармаса керек. Оның артынан кірген жастау жігіт «ойбай өлтірді, өлтірді»
деп айғайға аттан қосады, бірақ арғы жағында ешбір зіл жоқ сияқты. Б.Қыд. ~ Жайдарылық әкелдім, Тынысы кең,
Қорқытпайтын қоқаңдап қылышымен. Шаш ал десе бас алып қайсы істе де, Айғайға аттан қоспайтын құры сүрен. Е.Нүс. ~
Айғайға аттан қосып, күні бойы көшені басына көтерген бұл азаматтар жылдар бойы жабайы сауданың көрігін қыздырып
келген. БАҚ. ~ Атқанда да оқ түнге тимесе, мыңға тимес еді. Өйткені аспан бұлтты, түн тым қараңғы болатын.
Қашқындардың артын ала шапқан мен әдейі мүдәйілік жасап, айғайға аттан қостым. Б.Қыд.
АЙҒАЙҒА КӨНІП, АЙДАУҒА ЖҮРДІ
Біреуге тәуелді болды, айтқанынан шықпады. ~ Күн көрісін де көрді Шоқан, олардың көліктері — қайықтары, желісі мен көгені — аулары, бағатын малдары -судағы балықтар, олар айғайға көніп, айдауға жүре ме? С.Мұқ.
АЙБҰҚАЛЫҒЫНА БАСТЫ
Бет қаратпайтын шатақ мінез туралы. ~ Ойбой, құдайыңды еске ал, оған ақша табу оңай ма? Қанша болатынын пәруайладың ба?! Ойбай-ау, шашымның түгі жетпес… — Жеткіз! Еркексің ғой… — деп Айдақгүл айбұқалығына басып өкшесін еденге қадады. Е.Абд.
АЙБЫНЫ АСТЫ
Атақ-даңқы, абыройы, беделі, күш-қуаты асып кетті. ~ Талай алыптардың қол табы қалған, ашып-жабуға ауыр болса да айбатынан айырылмаған киелі есіктен имене кірді. Таңдана тамашалады. Бірақ осы ортаның айбыны асып тұрғанымен алмағайып замандағы ұқыпсыз иелері жағынан бағы тайып тұрғандай жүдеу көрінді. Ж.Шәк. ~ Жарықтық дала, молшылық — мұхит, демімен, Тамшының орнын толқындарына теліген. Қайнары тасып, айбыны асып сол жылы Өкінішімді шайды да кетті селімен. ~ К.Мыр.~ Кетбұға айбыны асып, мерейі тасып тұрған сұлтанның қаһарынан қаймыға қойған жоқ. Д.Рам.
АЙБАТ ҚЫЛАР
Сес көрсетіп, мінез танытар. ~ «Мына бастық оңбаған, орнынан алынсын!» – деп жақ ашып, айбат қылар біреу жоқ. Соғыс заманы. Ш.Мұр. ~ Олар жоқ қой. Сәл-пәл айбат қылар Дүйсенбайдың өзі бас сауғалап, темір жолдың жұмысына кіріп кетті. Ш.Мұр.
АЙБЫНЫ АСЫП, МЕРЕЙІ ТАСЫДЫ
Беделі өсіп, атақ-абыройы артты, мерейі үстем болды.~ Кетбұға айбыны асып, мерейі тасып тұрған сұлтанның қаһарынан қаймыға қойған жоқ. Еш тайсалып, тайсақтамастан Құтыздың сұсты жүзіне тіке қарап… Д.Рам.
АЙБАТ ҚЫЛДЫ (ЖАСАДЫ)
Зәрін шашып, қорқытпақ болды. ~ Кешқұрым мезгіл. Таңертеңнен бері күн жауардай тұтасқан қорғасын бұлттар ауық-ауық
күркіреп айбат қылғанмен бір тамбай, ақыры алақаншықтап ашыла бастады. Т.Әбд. ~ Бізді көріп, өзін-өзі ол жүндей түте
бастады. Мағнасыз айбат қылып ақсияды тастанды. М.Мақ. ~ — һайт! һайт! — деп айбар беріп келеді. Онысы дала тағысы
қарсы шауып, айбат жасамасын, бие үстінен жұлып алмасын деген қоқан лоқы. К.Жүн.
АЙБЫНЫН АСЫРДЫ
~ Сiз айтпасаңыз да сойдауылдай-сойдауылдай үш қарақшы күзетiп, кешеден берi қасымнан қарға адым ажырамады. Ол,
жарайды — сырт жерде, бөгде елде жүргенде жарасымды. Нөкерiн ерткен ханшадай, айбынымды асырды. Ә.Ыб.
АЙБАТ САЛЫСТЫРДЫ
Бір-біріне сынай, міней қарады; бір-біріНің дәтін, күш-қуатын шамалады. ~ «Шүлдіреген шақша бас неменің құтырғанын-ай»,— деп Дүйімқара тістенеді. Екі арғымақ аңдысып тұр. Екі батыр айбат салыстырады. Ә.Кек. ~ Қырындамай тұрып, ажар салыстырып, айбат салыстырып, қылық салыстырып алмай тұрып олар да қауышпайды. Ә.Кек.

