Кісі түшкіргенде айтылатын әзіл тілек. ~ Ақ тұш! Ақ сиырдың сүтін іш! Ақ сүт берер саған күш. Шым-шым мөлдір суға түс, Тұмау тисе, қуа түс! ҚАӘ.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ ТҮЙЕ БАС ҚЫЛДЫ (ЖАСАДЫ, БОЛДЫ)
Біреуді жабылып жығып салып, кеудесінен басып, тырп еткізбеу. ~ Күнікейдің ағасы бар: Жұматай таз. Тамақ беріп жұмсаса, ол соған мəз. Көп бала бұралқы итше түйе бас қып, Желін қап тақиясын алып қашып … ажуалап, ыза қылушы еді. Ж.Айм. ~ Бір қолын Хиуаға, бір қолын орысқа жайып телмендеп отырған Қараған түрікпендерін жылда ақ түйе бас қылғанда не табамыз? Ә.Кек. ~ Ол тап биыл жазда да не дей қояр дейсің! Ар жағындағы башқұрттармен ақ түйе бас боп жатыр деседі. Бер жағындағы торғауытқа топалаң тисе де, қайырыла қояр мұршаны қайдан табады?!. Ә.Кек.
АҚ ТҮЙЕНІҢ ҚАРНЫ ЖАРЫЛДЫ
Қуанышқа, жақсылықка, тойға, үлкен олжаға тап болды, жақсылыққа кенелді. ~ Құдай жарылқады десейші! — Ақ түйенің қарны жарылды десейші. Ж.Айм. ~ Нарша байғүс куанып, ақ түйенін карны жарылып жатыр десеңші онда. Ә.Нұрш.
АҚ ТҮСТІЛЕР
«Ақ нәсіл» өкілдері, еуропалықтар д.м. ~ Сонда, Адамзатымыз — ақ түстілер болғаны ма? Жер бетіндегі қаншама ұлт пен ұлыстың тағдырын европалықтар ғана шешуі керек пе? М.Мағ.
АҚ ТҮТЕК БОРАН
Көз аштырмай, алай-түлей, ұйытқып соққан қарлы жел; алай-түлей түтеген боран, қар суырған бұрқасын. ~ Көп жетімекке көп бағандардың не айтқанын кім білсін, әйтеуір өз құлағында қалғаны боздаған осы бір қоңыр үн. Ақ түтек боранда ащы зар, сырмалы сары аязда үскіріктің ызғырық ызыңындай болып та естілетін. Қ.Ысқ.
~ Жапалақтап, орай да борай соққан қардан басқа дәнеңе көрінбейді. Сол ақ түтектің арасымен Қаранар жүрісінен танбай салып ұрып келеді. Ш.Айт.
~ Сенің өн бойыңда, шынында да батырларға тән молдық, ерлік бар еді. Сол дархан молдығың мен кеңдігіңнен де бейбіт заманда бейуақ, опат болдың. Ақ түтек боранда бала кезден бауыр басқан рулін ғана басыңды сүйеді. Ә.Кек.
АҚ ТІЛЕУ
Ізгі тілек, адал ниетті көңілден шыққан бата. ~ Апарасың қай жаққа? Ортақтық, тыныштық достық қой, Оның қадірін кім білер? Әркімге-ақ тілеу қостық қой, Бәрі — алдамшы саудагер. Абай ~ Абзал ананың қолымен ақ сүтке жасалған кеспе көже Меңтай екеуіміз ақ тілеумен табысқан алғашкы күні аузымызға алған асыл асымыз болды. Ә.Нұрш.
АҚ УЫҚТЫ, КИІЗ ТУЫРЛЫҚТЫ
Қазақтың киіз үйінің жалпылама сипаты ретінде айтылады. ~ Ал ешкінің асығындай қағылез Мадан қазақша мүдіріссіз сөйлеп: – Қанша дегенмен, қазақ- қалмақ – ағаш уықты, киіз туырлықты, бір елміз ғой. Қ.Жұм.
АҚ ТАБАН ШҰБЫРЫНДЫ, АЛҚАКӨЛ СҰЛАМА
Жаугершілікке ұшырап, мал-мүліктен айрылып, пана іздеп шұбырған ел туралы. ~ Халық болса, аштықтың алдында. Қысқасы, рухани дүниеміз теңге сықылды жаппай инфляцияға ұшырады. Егер, ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламаға айналмаса… Тәуелсіздігімізді де сата бастаған сияқтымыз. М.Қаб. ~ Қазақтың ежелгі ата мекен қонысы Жетісу мен Сырдария бойындағы сан қаласын, сар даласын Жоңғар басып алған, бейбіт қазақ елі босып көшкен атақты «Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұламаның» аяғы ақ түтек боран, ақ жорға борасын, сары аяз, қызыл шұнақ үскірік қысқа ұласты. І.Ес.
АҚ ҮЙ, АЙРАНЫ ЖОҚ ҚАҚ ҮЙ
Ішерге асы жоқ, киергі киімі жоқ, жоқшылық көрген үй. ~ Енді есеп білмейтін бастығы бар жерлерде «ақ үй, айраны жоқ қақ үй» дегендей қамбалар қаңырап бос қалды. Оған ақ түйенің қарыны жарылған, ақ сабан, қызыл қырман кезде де бір дән құйылған жоқ. Б.Қыд.
АҚ ТАМАҚ
Сұлу қыздың сипаты, иек асты, ақ борықтай тамағы. ~ Ақ тамақ, қызыл жүз, Қарағым, бетіңді аш! Қара көз, имек қас, Қараса жан тоймас. Аузың бал, қызыл гүл, Ақ тісің кір шалмас. Абай ~ Жандырып қыз күйігі сырланған күй, Тіл қатпай, үн қатумен ұрланған күй. Сүйсем деп ақ тамақты алдындағы, Албытып асықтықпан жынданған күй. І.Жан. ~ Шашы сары, көзі көк, бойжеткендер мен сүліктей сұлу ақ тамақ қазақ арулары көз сүздіріп, қала көркін одан сайын асырып тұр. Н.Абд.

