Адал еңбек, маңдай терімен келген мал, дәулет. ~ ─ Жесе жейт – дағы, оның аузынан айырып алатын сен бе? – деп Сартекең ақ малын бәйбішесінің құрбандығына қия салды. Қ.Ыс. ~ Әкесі Жадырасын деген ақтылы қойды айдаған кісі еді. Ақ малының санын марқұмның өзі де білмей өтіпті деседі. Ү.Жлк.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ НЕКЕСІН (НЕКЕСІН) БҰЗДЫ
Құдай қосқан қосағын тастады, ажырасып кетті д.м. ~ Ойқұдық оқиғасы бұларға барлық бүге– шігесімен толық мəлім екен. Мұхтарды Мағауия қызының бесіктен атастырылған күйеуімен ақ некесін бұзып, алып қашпақ болған тентек десіпті. З.Қаб. ~ Бұзық емей немене, бір күні некесін бұзып, байынан он сегіз әйелді босатып жіберіпті. Намаз оқымайды дейді. Пайғамбарды «өзіміздей кісі» деп айтады дейді, — деді. С.Сей.
АҚ МАЛТАСЫН ЕЗДІ
Былшылдап, көп сөйледі. ~ Кім біліп, ер еңбегін сезіп жатыр, Кім шыдап, жолдастыққа төзіп жатыр?
Сасық ми, салқын жүрек санасыздар Алаңсыз ақ малтасын езіп жатыр. А.Байт. ~ Ол аузымен айды алып, қолымен күн
орнататын өлердей мақтаншақ, көбік ауыз көк малта еді. Өзінен-өзі лепіріп, малтасын езіп жатыр екен. Н.Кел.
АҚ НЕКЕСІН (НЕКЕСІН) ҚИДЫ
Жастардың үйленуін заңдастырды, ерлі-зайыпты деп жариялады. ~ Жұрт жиылды тойына, Отыз күндей ойынға. Ақ некесін қиған соң, Күйеу кірді қойынға. А.Бай. («Ер Сайын») ~ Ал, егерде ісіміз сәтті болып, егініміз мол шықса — ол тарыдан таспа қара, таңқы мұрттарға ғұшыр тағы тимейді. Сен келіншек алсаң — оның некесін қиятын ауыл совет. Х.Ес. ~ Семья басы — Қара молда көк есегін жортақтатып, ел қыдырумен күнін өткізеді. Өлгендерге құран оқып, үйленген жастардың некесін қиып, оп-оңай напақа табатын еті тірі, ылдым-жылдым кісі. Т.Бер.
АҚ МАЛТАСЫН КҮЙСЕДІ
Беталды сөйлей берді. ~ Осы итпен тәжікелесіп тұрамыз ба? – деді Оспан. — Тас сарайда бір апта қамалып жатса, ақ малтасын өзі-ақ күйсейді әлі…С.Ом.
АҚ НИЕТ КӨРСЕТТІ
Кең пейілдік, ізгілік танытты. ~ Әсіресе, ашық- жарқын ақ ниет көрсеткен жергілікті халықпен қоштасу да оңайға соқпады. Ә.Мар.
АҚ МАМЫҚ
Үлпілдеген жұмсақ, ұлпа. ~ Жаз! Жаз демекші, менің жазым, жан– жүрегімнің жазы қайда? Әне, айдын аспанның әр жерінде ақ мамық бұлттар қалқиды. Ой, шіркін–ай, мамықтай жайлы ауылға барар ма еді. Ш.Айт. ~ Қарады ол қалт кетірмей көріністі, Ақ бұйра толқын атты көлдің үсті. Қара қанат айналып ақ мамыққа, Өзгеріс осы сәтте болды күшті. БС. «Кенжекей…»
АҚ НӨСЕР
Толассыз ұзақ жауатын жазғы жаңбыр. ~ Қыста ақ қар, жазда шалғын шөп бассын. Өзің келген май айында ақ нөсер, Ағыл-тегіл бізбен бірге жоқтассын. Керегі не көк тастың. М.Мақ.
АҚ МАМЫҚТАЙ
Көздің жауын алып үлбіреп, үлпілдеп тұр. ~ Өр Алтай ызбарланған көкке тиіп, Өр кеуде, ақ мамықтай төсің биік! Үймелеп көктен бұлттар қоршап төніп, Аймалап, ақ төсіңді құшқан сүйіп. С.Сей. ~ Үстіне киген ак кофтасы ақ мамықтай үлпілдеген, қаз кеуде, қызыл ерін, аққұба қыз жымиғаны жанынды майдай ерітіп, иіліп келіп, ол қолын берді. Ә.Нұрш.
АҚ МАҢДАЙ
Сұлу әйел, қыз-келіншек, бойжеткен. ~ Өтірік айтасыз,— дедім. Сенгенім жоқ. Шынарды алып қашады ол. — Ашу үстінде шынымды айтып қойғанымды соңынан аңғардым. — Қарақызды ала ма, өзінің алма мойын, ақ маңдайы тұрғанда?! Қық– қық… Н.Сер. ~ – Көрiселiк, айналайын, ақ маңдай, Айтқан лебiң жанға майдай жаққандай. Сырымды айтар өзiңе түгел ақтармай, Қалсам деп ем қасыңда бүгiн, аттанбай. К.Сег.

