Салт-дәстүр сақталып, сүйіп қосылғандардың адал некесі. ~ Күйеу бала — Аюбай, Майлыбай мен Зылиханың ақ некесінен туған ұл. Дінмұсылман. Жасы жиырма бесте. Б.Мом. ~ Елде, Сәлиманың өзі айтқандай, соғысты сылтау етіп, ақ некенің өзін бұзып жатқандар аз ба? Ә.Нұрш.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АҚ НЕКЕЛІ АҚ ТӨСЕК
~ Жас жұбайлардың алғаш жататын төсегі – «Ақ некенің ақ төсегі» деп аталады. Енесі мен жеңгелері төсекті аршамен аластайды, иіс су себеді. Н. Қап.
АҚ МАЛ
Адал еңбек, маңдай терімен келген мал, дәулет. ~ ─ Жесе жейт – дағы, оның аузынан айырып алатын сен бе? – деп Сартекең ақ малын бәйбішесінің құрбандығына қия салды. Қ.Ыс. ~ Әкесі Жадырасын деген ақтылы қойды айдаған кісі еді. Ақ малының санын марқұмның өзі де білмей өтіпті деседі. Ү.Жлк.
АҚ НЕКЕСІН (НЕКЕСІН) БҰЗДЫ
Құдай қосқан қосағын тастады, ажырасып кетті д.м. ~ Ойқұдық оқиғасы бұларға барлық бүге– шігесімен толық мəлім екен. Мұхтарды Мағауия қызының бесіктен атастырылған күйеуімен ақ некесін бұзып, алып қашпақ болған тентек десіпті. З.Қаб. ~ Бұзық емей немене, бір күні некесін бұзып, байынан он сегіз әйелді босатып жіберіпті. Намаз оқымайды дейді. Пайғамбарды «өзіміздей кісі» деп айтады дейді, — деді. С.Сей.
АҚ МАЛТАСЫН ЕЗДІ
Былшылдап, көп сөйледі. ~ Кім біліп, ер еңбегін сезіп жатыр, Кім шыдап, жолдастыққа төзіп жатыр?
Сасық ми, салқын жүрек санасыздар Алаңсыз ақ малтасын езіп жатыр. А.Байт. ~ Ол аузымен айды алып, қолымен күн
орнататын өлердей мақтаншақ, көбік ауыз көк малта еді. Өзінен-өзі лепіріп, малтасын езіп жатыр екен. Н.Кел.
АҚ НЕКЕСІН (НЕКЕСІН) ҚИДЫ
Жастардың үйленуін заңдастырды, ерлі-зайыпты деп жариялады. ~ Жұрт жиылды тойына, Отыз күндей ойынға. Ақ некесін қиған соң, Күйеу кірді қойынға. А.Бай. («Ер Сайын») ~ Ал, егерде ісіміз сәтті болып, егініміз мол шықса — ол тарыдан таспа қара, таңқы мұрттарға ғұшыр тағы тимейді. Сен келіншек алсаң — оның некесін қиятын ауыл совет. Х.Ес. ~ Семья басы — Қара молда көк есегін жортақтатып, ел қыдырумен күнін өткізеді. Өлгендерге құран оқып, үйленген жастардың некесін қиып, оп-оңай напақа табатын еті тірі, ылдым-жылдым кісі. Т.Бер.
АҚ ҚАЛА
Қардан үйіп жасаған қорған, балалар ойыны. ~ Осы ақ қала бірінші қаңтардан кейін де көпке дейін құламай тұрды… Ш.Айт. ~ Бір күні қораның сыртынан ақ қала үйіп, үйге кірсе Зейнеп баланы алдына алып емізіп отыр. Маңдайынан шып– шып тер көрініпті. Ә.Кек.
АҚ ҚАНАТТЫ АРМАН ҚҰСЫ
Құштар қылған, аңсары ауып, көксеген арманы. ~ Басы зеңіп, бар дүние шыр айналып кеткендей. Ақ қанатты арман құсына оқ тигендей, оңаза, ашқарақ нәпсі иектеген жас жігіт уайымның соңына сарыла түскен. Т.Рыс.
АҚ ҚАПТАЛ
1.Мініске көп салынған көлік. ~ Қыс келерін танытар ызғар бар ауада. Суға малшынған қамыс қораның ығында құлағын
салбырата жусап ақ қаптал бір арық ат тұр. С.Шай. ~ Айдалған ақ мақтаға алпыс атан, Ақ қаптал барлығы да сары тіс атан.
Т.Із. ~ Алдымды аңдамасам жер басам ба, Ақ қаптал, аяңшылмын мен қашанда. Тұқымы қаракөктің
болғандығым, Дүбір сап дөңге шықсам анда-санда. Н.Айт.
2. Жырынды, көпті көрген, әккі. ~ Европаның ақ қаптал саясатшылары айтып жүргендей, Петр патшаның батыстағы
көршілерімен ақ алмастың жүзімен сөйлессе, шығыстағы көршілерінің жүрегіне жол табар қайдағы бір «кілт» іздеп баққаны
рас еді. Ә.Кек. ~ Сұраған патшаңа жалтақтамасаң, жан қалмайды,– деп Әбілқайыр мен Оразханға өзі сыр беріпті. Шыны ма,
ақ қаптал айласы ма? Қайсы қыры екені беймәлім. Т.Рыс.
АҚ ҚАПТАЛ БОЛДЫ
Көп қиыншылық көріп, жауыр болған, қажыған д.м. ~ Кейбіреулер тезірек жеткісі кеп тақымы астында теңселіп басқан әлсіз
аттың терлік қажап ақ қаптал болған бүйірін тепкілей түседі. Ә.Нұрп. ~ Өмірде көрген, түйгені мол, жақсылық-
жамандықты алыстан танып, аққаптал болған тәжірибелі қорушы. Осы қара шаңырақтың
береке-панасы. Б.Соқп.

