АЙЫП-АЙБАНА САЛДЫ (ТАРТҚЫЗДЫ)

Ескі дәстүр-салт бойынша қылмыс жасаған жаққа салынатын айып ақы, өтем түрі. ~ Жәнібек балам-ау, о заман да бұ заман қайдағы жоқ айып-айбананы сырт отырған, қатысы жоқ жарлы-жақыбай ауылына салғандарың түк қисынға келмейді ғой, — деп шұбырта бастап еді, поштабайдың ақи көзі ақшаң етіп атысып… С.Жүн. ~ Қашанғы бұға бересіңдер? Бұрынғысын
айтпағанда, күні кеше керей мен атығай-қарауыл арасына ой тастап, екі елді араздастырып, жауластырып қойған Нұртаза
емес пе?! Керейдің қыруар малын айдатып алып, ақыры бәріңе төлетіп, айып-айбана салған Нұртаза емес пе? Әй, мына
жақта Қантай ауылының Есембайлары отырсыңдар. С.Жүн. ~ Ал барымташыларды жазғырғанда, жылқы ұрлаған жаққа,
айып-айбана тартқызып, кейде ұрлаған, айдалған малды «мойнына қоссау, артына тіркеу» деп, екі есе өсімімен қайтартып,
бітістіретін де болған. С.Жүн.

АЙЫП-АЙБАНА САЛДЫ (ТАРТҚЫЗДЫ) Read More

АЙЫ-КҮНІ ЖЕТТІ

1.Әйелдің толғағы келді. ~ Айы-күні жеткен келіншегі әйелдер босанатын үйде жатқан. Г.Сейт. ~ Айы-күні жетіп отырған нағашы жеңгесін астыққа таластың деп, астық іздейтін істік таяғымен түйрепті. Б.Тоғ. ~ Осылайша патшайымды өзіне әйел болуға көндіреді. Патшайым айы-күні жетіп шекесі торсықтай ұл туады. Т.Әс.
2. Пісіп-жетілді. ~ …ай-күні жеткенде бармақтай-бармақтай балақайлар құм-жөргекті тесіп шығып, …тіке теңізге қарай асығар. Ш.Мұр.

АЙЫ-КҮНІ ЖЕТТІ Read More

АЙЫП-АНЖЫСЫН БЕРДІ (АЛДЫ, ӨТЕДІ)

Әлдебір айыбының, кінәсінің құнын өтеді. ~ Қырық ноқта дегені – жігіт қырықта толығып болады дегені. Алпыс арқан бер дегені бұл күнде арқандаулы ат болдың деген сөзі, – депті. – Жетпіс шідер бер дегені – енді он жылда жетпіске шығасың, сонда шідерлеген аттай боласың, деген сөзі еді. Соның үшін мен қыздан жеңіліп, оған айып-анжы, сый беріп жөнелттім. Енді балама әперіп, келін етемін, – деген екен хан. БС. «Балықшы шал…» ~ Жол бойындағы осы бірталай ауылдардың атқамінер адамдары Қарқаралыда дәл қыс ішінде Құнанбай алдында болып, дау-шарын бітіріп қайтқан екен. Ақы төлеуін, айып-анжысын алып, есебін айырып, егескен жерлерінен Құнанбай арқылы өш алғандары да бар екен. М.Әу.

АЙЫП-АНЖЫСЫН БЕРДІ (АЛДЫ, ӨТЕДІ) Read More

АЙЫҚПАС ДЕРТ

Шипасы жоқ ауру, жаман әдет. ~ Осы сөздерді естігенде, Демежанның да жүрегі сыздап, ауырып кеткендей болды. Неткен
ұқсас хал еді?! Дәл мұның басындағы мұң ғой — Әсеттің де айтып отырғаны. Құлғанадай қуып, қайда барсаң құтқармайтын
неткен айықпас дерт еді?! Қ.Жұм. ~ Адам өмiрi құнсызданған кедей елдерден гөрi төрт құбыласы түгел дәулеттi елдерде
адамдардың өзiне-өзi қол салу әрекеттерi көп дейдi. Себептерi әртүрлi: айықпас дерт, алданған махаббат, адасқан арман,
түзелмес тұрмыс т.с.с. Т.Әбд. ~ Менің ата-бабаларым да, елдігі мен ездігі қатар жүретін кәдімгі пенде болып қана өтті ме
өмірден? Олардың ұрпағы да солай бола ма? Бүкіл адамзатқа шыр етіп жерге түскеннен жабысып, ақырзаманға дейін алып
барып, түбіне жететін айықпас дерт осы ма? Е.Әл.

АЙЫҚПАС ДЕРТ Read More

АЙЫПҚА АЛДЫ

Жасалған қылмыстың өтемі ретінде айыптының малын не әлдебір мүлкін тартып алу. ~ Дұрыс айтасың, Ұлпан… Қожықтың жіберген адамына дүре соғып, атын айыпқа алып, өзін жаяу қайтарса, ол Сибанның неге болса да бел байлағаны ғой! Ғ.Мүс. ~ Көктемде судан қалып, шөже болып біткен бір бөлек тарысына жайы жүрген өзі. Ақыры Қылышбайды аяғына отырғызбай, бір үйір жылқысын айыпқа алды… З.Шүк. ~ Артықбай батырға тізе көрсеткендей болып келгеніміздің өзі қандай айып! Қызының атын айыпқа алып қалғанымыз екінші айып. Арыз айта келген қыздың атын айыпқа алып қалғанымыз айып біткеннің ішінде ел естімегені болар! Ғ.Мүс.

АЙЫПҚА АЛДЫ Read More

АЙЫҚПАС ПӘЛЕГЕ ДУШАР БОЛДЫ (АЙНАЛДЫ)

~ Реформашылардың әлегінен енді құтылдық па деп жүргенде, император сарайы тағы бір айықпас пәлеге душар болды. Қ.Жұм. ~ Боранқұлмен астасып, екі бірдей ту қойды сойғызғанын, оның бірін ауызбасытқы үшін өзіне бергенін Айдакең айдай әлемге жамыратып айтып саларын, айтып салса айықпас пәлеге айналарын Тілеукелді ол кезде қайдан білсін?! Ғ.Біл.

АЙЫҚПАС ПӘЛЕГЕ ДУШАР БОЛДЫ (АЙНАЛДЫ) Read More

АЙЫЛ-ТҰРМАН ТАҒЫНДЫ

Алыс жолға, үлкен сапарға сақадай сай болып, әзір тұр. ~ Ер үйірін сағынса, айыл-тұрман тағынар. М-Мәт. ~ Айыл-тұрман тағынып, Туған елін сағынып, Ақбөрте тұр желіде, Артқы аяғын қағынып. Д.Баб.

АЙЫЛ-ТҰРМАН ТАҒЫНДЫ Read More

АЙЫЛЫН ЖИМАДЫ

АЙЫЛЫН ЖИМАДЫ
Қымсынып-қымтырылмады; оғаш мінезін көрсете берді; райынан, бетінен қайтпады. ~ Айылын да жиған жоқ, сықақ қылған кісіше мырс етті: – Ей, байғұс, белетіңді бетке ұстап қоқиланғың келді ме? Сонша қоқиланғандай қанша білімің бар? Қандай тұтынған жолың бар? Ж.Айм. ~ Сырлы тостағаннан сыздықтатып айран жұтқан Сұржекей бұның кіргенін көзі шалса да айылын жимады. С.Ел. ~ Бірақ, ауыл бұл маңайдан екі-үш шақырым жерде еді. Нұртай айылын жиған жоқ. Алыстан айбат шеккені болмаса, иттер де ұмтылмады. З.Шүк. ~ … Ендеше неге аңдап сөйлемейсің? » деген жіңішке тұспалды жеңіске жетіп оншалық жетіспеген, қанағат таппаған Нартуған тез түсінді. Бірақ солай екен деп бұл айылын жиған жоқ. О.Сәр.

АЙЫЛЫН ЖИМАДЫ Read More

АЙЫЛЫН ТАРТТЫ

1.Жолға дайындалды. ~ Олары дұрыс болған екен, – деп, айғырдың айылын тартып жатқан жылқышыға таянған Қарасай ішкі қалтасынан етектей күмәжнек шығарды. С.Жүн. ~ Сайдалы оның бұл сұрауды не оймен бергенін де, өзіне не үшін күле қарап тұрғанын да аңғарған жоқ, атының айылын тартып болып бата тілегелі алақанын жая бере: — Текежанды қуамын,— деді. Ә.Әб.
2. Адуынын басты, жөнге келді. ~ Бұл жақсылық емес. Салдақымен шатасып несі бар? Ел- елге өсек тарап кетпей тұрғанда, ағаңның айылын тартқаның жөн… Жүгенсіз кеткен ағасына Әбділханның зығырданы әлдеқашан қайнап жүрген. Ш.Айт.

АЙЫЛЫН ТАРТТЫ Read More