Сөйлеуге ерінді. ~ Бірақ арығаны, талғаны, бой қуатының біткені соншалық, енді тіпті көңіл ойы біліп жатқан, тілеп жатқан сусын тәрізді қажеті болса да, айтуға аузы сараң тартты. М.Әу.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙТУҒА ТІЛ ЖЕТПЕЙДІ
Ауызбен айтып, сөзбен сипаттау мүмкін емес. ~ Айтуға тіл жетпейді тәтті жырын. Мәжнүннің атын білер, жайын білмес, Қазаққа ұқтырайын біраз сырын. Шәк. ~ Зағираның қаншама қиналғанын, біздің аяқ-қолымыз суып, қалай үрейленгенімізді айтуға тіл жетпейді. М.Мағ. ~ Ох, шіркін-ай. Адам өмірінде сыпаттап айтуға тілің жетпейтін неше алуан бақытты минуттар бола береді-ау. Б.Соқ.
АЙТУҒА ТІЛ ЖОҚ
Ойын, ыстық ықыласын жеткізуге батылы бармайды; айтуға жүрегі дауаламайды. ~ Сылдыр еткен шөп, шәу еткен ит болмастан жыландай сумаңдап, сұқсырдай сүмеңдеп сұр атқа таман келе берді. Кермеде елегізіп тұрған ақсұр ат суық қолдың келгенін сезіп, айтуға тіл жоқ, айбар қылғандай керме астында бұлаңдап тықыршып тура алмады. І.Жан. ~ Бірақ сол тілегімді оған ашып айтуға тіл жоқ. Тіл бар-ау, тілге тілекті жеткіздірер тәуекел жоқ. Ә.Нұрш.
АЙТУДАЙ-АҚ АЙТТЫ
Жетесіне жетердей қып айтты. ~ 20 жыл бойы қазақ тілінің қажеттігін айтудай-ақ айтып, мұқтаж етіп келеміз. БАҚ ~ Мен айтудай-ақ айттым, әке-шешем де, қыздың өзі де көнбейді, мен қайтейін,—деп міңгірлеген Жаңабаевтың даусын естігенім болмаса, өзін кере алғаным жоқ. Ә.Әб.
АЙТУЛЫ АДАМ (АЗАМАТ)
Ел назарындағы, беделі бар, абыройлы кісі. ~ Ыбырай дейтін кісі болыпты. Ел басқарған айтулы адам екен. Соның бір құрдасы Төлебай дейтін кісі қамшыгер екен. Ж.Баб. ~ Жүрегiм уiлжiп, майдай ерiп барады. «Құдайым-ау, осы қос құлыншағымды менен көрi бақытты ете гөр! Аман-есен ержетіп, айтулы азаматтар болсын! » — деп күбiрледiм iштей езiлiп тұрып. Ж.Шағ.
АЙТҚЫЗБАЙ-АҚ БІЛЕДІ
Біреудің ойындағысын емеурінен-ақ танып, орындайды. ~ Тіпті ертеңгілік атасының атын ұстап әкелу, өзеннен апасына су әкеліп беру, тамақтан соң ыдыс-аяқты жинастырып, жуа салу сияқты жұмыстарды айтқызбай-ақ, өзі біліп орындайды. К.Сег.
АЙТҚАНЫ ЕМ БОЛМАДЫ
Айтқан ақылы аяқ асты болды; еленбеді; көкейіне қонбады, пайдасыз болды. ~ Ағасы Өрденге жеткізіп те, таусылып та айтты және шынын айтты. Шынымен-ақ Күпшек түнеріп алды да, тілазар ініге айтқаны ем болмаған соң, қайта жақ ашпады. Б.Қыд.
АЙТПАДЫ ДЕМЕ
Ескерттім, есіңде болсын деген мағынада. ~ Сен мені бір қатерден құтқардың, – деді ақыры Нұрбек жұқа еріндерін жымқыра түсіп. – Рас. Мен де осылай істеген болар едім… Бірақ… айтпады деме… түбі сені әшкере қылатын адам мен боламын. Т.Әбд. ~ Неге біздің бүркеншек аты-жөнімізді жазғызасың! Айтпады деме, бізге бірдеңе болса өзіңнің көзіңді біз-ақ жоямыз. Компанияға басында қатыстың ба, өлгеніңше сонда болуың керек! Ә.Ысқ.
АЙТҚАНЫ ЖӨН
Сөзінің жаны бар, біліп айтып тұр д.м. ~ Осы үйде сүтті судай ағызып, майды таудай үйіп қойып отырған кім? Тоғай! Қой, қарағым, менің ақылымды тыңдасаң, осы апамның айтқаны жөн, қолқасы заң! Ә.Тар. ~ Сол Махамбет келген түнде де, таң атқанша ұзақ толғанды. «Махамбеттің айтқаны жөн. Артындағы елдің бірлігін діттеп, сол елмен бірге ханға қарсы аттану керек. Хан ордасын шапсақ, патшасын тағы көріп алармыз!» деп түйген. М.Әбд. ~ Нүркеннің айтқаны жөн, ‹‹Нүркен үшін бақыт іздеймін›› деп айтқан өтінішім бар еді. Бүгіннен бастап қарындасым деп ел аралап, жер кезіп жүріп, оның бақытын өз көзіммен көріп отыруға мен де разымын, ـــ деді Шөке иығын көтере. Б.Жұм.
АЙТСА, АЙТҚАНДАЙ
а). Көңіл толарлықтай екен; расында да мақтауға тұрарлық екен д.м. ~ Ол кісінің бойындағы қайрат, қажыр арғы бабасы Бөлтірік батырдан ауысқан деп ауылдағылар айтып отыратын. Айтса айтқандай, ол кісі әйел болып үй қыдыру, өсек айту дегенді білмейтін, тек істің, шаруаның адамы еді. Б.Тоғ. ~ Ұзын сөздің қысқасы, біз ат басын тіреген үй айтса айтқандай, кім екенін тақадай ұқыптылығымен-ақ көрсетіп тұрған тұғын. З.Нұрт.
ә). Біреудің айтқаны, жорамалы дәл келді. ~ …Айтса айтқандай, қонақтар қараңғы түсе келді. Б.Тоғ. ~ «Қожабектің баласы Болат оқуға алғыр екен, мұғалімдердің өздері қаймығатын көрінеді»,- деуші еді. Айтса айтқандай, институтты айрықша дипломмен бітіріп келді. Т.Әб.

