АЙРАН КӨЗ

Нұры тайған, алара ақиған көз. ~ Сөйлесу-мөйлесуіңді білмеймін би, – деді Есеней үлкен айран көзін шатыната қарап, – айтқаным айтқан. С.Мұқ. ~ Бұрын шырқау биікте – көк зеңгерде қалықтап жүріп жер бетіндегі түймедейді жазбай танитын қыран көзді Қараторғай енді тап алдындағыны шырамыта алмайтын айран көз қариядай жерге қайта-қайта үңіліп, мойнын созады. С.Жүн. ~ Мына, арыздарыңның бәрі қып-қызыл өтірік болып шықты ғой! Кәрім айран көзімен алайырна бір қарады да: ― Мен саған «өзің көр, өзің біл» дегеннен басқа не айттым? Б.Тоғ.

АЙРАН КӨЗ Read More

АЙРАН СҰРАЙ КЕЛІП, ШЕЛЕГІҢДІ ЖАСЫРМА

Айтарыңды ұялмай айт; бұйымтайыңды жасырма деген мағынада. ~ Сөзіме құлақ сал, Жәуке! Айран сұрай келіп, шелегімді қалай жасырайын, – деп кеңкілдеп күлді Аралбай. С.Ом. ~ Россия патшасына қарсы шығамыз деп сізбен бірге бір қайыққа мініп едік, сол қайықтың бір жағаға жетуі керек те еді. Айран сұрай келіп, шелегіңді жасырма дегендей, шын ойымызды айтайық. І.Ес.

АЙРАН СҰРАЙ КЕЛІП, ШЕЛЕГІҢДІ ЖАСЫРМА Read More

АЙРАН ҰРТТАП, ҚОЙ ҚҰРТТАП

Қазақы өмірге тән қарапайым, мимырт тірлік кешті. ~ Қазақта «кісі асына сабыр» деген де бар. Бірақ өйтіп кісі болып,
кісімсіп, сызылып отырғанша өзімізбен бірге айран ұрттап қой құрттап жүргендей, өзімсіне отырып, опырып жегенге не
жетсін. Б.Қыд. ~ Өзі теңдес кедей-кепшік болса да, есігіне екі кісі, төріне төрт кісі отырмаған деп ешкім айта алмайтындай
келіп тұрады. Нақабайдың өзі айранын ұрттап, қойын құрттап жұрт қатарлы шаруасымен айналысады. Б.Қыд. ~ Ел не десе,
о десін, дәл сол Жәмешке көмекші боп бара жатқанына Бөкен өкінбейді. Айранын ұрттап, қойын құрттағаннан басқа дым
білмейтін әлдебіреуге тап болғанша, көкірегі ояу жігіттің жаныңда жүргенге не жетсін?! Д.Әш.

АЙРАН ҰРТТАП, ҚОЙ ҚҰРТТАП Read More

АЙРАН ІШЕР

Бетке ұстар; cәндікке сақтайтын киімі, бұйымы, көлігі. ~ Кербездің екі түрлі қылығы болады: біреуі атын, киімін «айран ішерім» деп, солардың арқасында сыпайы, жұғымды жігіт атанбаққа, өзінен ілгерілерге елеулі болып, өзі қатардағының ішін күйдіру. Абай. ~ Әбдіжапар елде жоқ қымбат сервизді әдейі шығарды ма, әлде күні бұрын жинап әкелген айран ішер жылтырақ па, әйтеуір хрустальдың неше сорты, күміс пен мельхиор да осыдан табылды. Қ.Ыс.

АЙРАН ІШЕР Read More

АЙРАН-АСЫР

1.Аң-таң, қайран қалды. ~ «Тапа-тал түсте қайдан келген жау?» – десіп бұл жақтағылар айран-асыр. Ш.Құм. ~ Күдік-күмәншіл адамның айран-асыры: — Әуелі мен ешкімге сенбеуші едім,
Енді маған ешкім сенбейтін болды. И.Сап. ~ Не түн емес, не күндіз емес, бір ала-көлеңке бола қалды. Біз бұл сияқты әуе құбылысын бұрын көрмеген айран-асырмыз. Әлде бұл мына соғыстың ылаңы ма екен деп те ойлаймыз. С.Бег.
2. Мәз-мейрам, қуанышында шек жоқ. ~ Назымда ішек жоқ. Үш-төрт мәрте құлаған бізге су шашып айран-асыр. Шын бақытты еді. С.Сағ. ~ Көшеге түнеймін — ау деп отырғанда мынадай жайлы құттыханадан бір — ақ шыққанына өз — өзінен айран-асыр шал: «Шіркін, немере де тәтті -ау… — деп жоғары оқу орнын бітірген соң астанада қызметте қалған үлкен баласын ойлады. Н.Сер.
3. Ас та төк, ұлан-асыр, есепсіз мол. ~ Ана шам жанған үйде үлкен әңгіме боп жатқанын, ертең Шынар апам күйеуге шықса, айран-асыр той болаты

АЙРАН-АСЫР Read More

АЙЛАҒА ТӨСЕЛГЕН

Неше түрлі қулық-сұмдықты, әдісті меңгерген әккі, айлакер қу. ~ Кісімен көп алысқан, көп айлаға төселген болыстың мың да бір әдісі осылайша жата тастау еді. Бақтығұлдарға соны жұмсаған. М.Әу.

АЙЛАҒА ТӨСЕЛГЕН Read More

АЙЛАС ҚАТЫН МҰҢДАС

Істеп жүрген ісі, көрген тірлігі бір сарындас адамдар сырлас болады деген мағынада айтылған. ~ «Айлас қатын мұңдас» дейді екен қазақтар. Тапқан екенсің айтатын адамды. Мен ол туралы тісімнен сөз шығармаймын,– деді тістеніп. Қ.Түм. ~ Теңгебай да, Олжабай да бойдақ, демек «айлас қатын – мұңдас», қатар адамдардың араларында жүгіртпе әзіл жүрер болса не айыбы болсын. М.Қан.

АЙЛАС ҚАТЫН МҰҢДАС Read More

АЙЛАСЫ ҚЫРЫҚ ЕСЕКТІҢ ЖҮГІНЕН АУЫР

Өте қу, сұрқия, залым адам туралы. ~ Шәріптің бойы аласалау болғанымен, құйған құрыштай төртбақ, жуантұғыр жігіт. Май басқан жұмылыңқы көздері қызыл жиектеніп тұтанып тұрады. Күйеуінің сырына қанық Жақанның айласы қырық есектің жүгінен де ауыр. Т.Рыс.

АЙЛАСЫ ҚЫРЫҚ ЕСЕКТІҢ ЖҮГІНЕН АУЫР Read More

АЙЛАСЫ ТАУСЫЛДЫ (ҚҰРЫДЫ)

Істер амалы қалмады, бәрін жасап көрді. ~ … болыс та, бәйбіше де жауап бермей, сөзін ескерусіз тастады. Қара қатын айласы құрып, дал болып үйіне қайтты. М.Әу. ~ Батырлығынан да ақындығы бұрын естіліп жатушы еді. Адаспаған шығар ол. Айласы құрып, шарасыздықтан сөзге ілініп кетуі мүмкін. С.См. ~ Мейірхан басына тас тигендей болып сандалып, әрі- бері аласұрып жүрді де, аяғында айласы құрып … отырып қалды. М.Әу.

АЙЛАСЫ ТАУСЫЛДЫ (ҚҰРЫДЫ) Read More

АЙЛАСЫН (АЙЛА) АСЫРДЫ

Есебін тауып, жеңіп кетті; мерейі үстем болды; қулығын асырды. ~ … қазекемнің балалары болмаса, онан басқа халықтың бәр-бәрінің де құлқы, пейілі, пиғылы өзгеріп, заманына қарай амалын жасап, қолынан келгені заманы қасқыр болса қасқыр боп, түлкі болса түлкі болып құйрығы бұлаңдап айласын асырып бағар-ау! Ә.Нұрп. ~ Бұлт та айласын асырып, аспанның терістік қапталын көбелей орағытып, тау бөктеріндегі ауылды қоршай төніп кеп қалды. Ш.Мұр. ~ Десе де,айласын асырғысы келген қытай ұлығы Әліпті бірден қабылдай қоймады. Ж.Шәк. ~ Әбілқайыр тағы да ішін ашпай, сыздана сөйледі. — Күш асырмасақ, айла асырармыз. Ә.Кек.

АЙЛАСЫН (АЙЛА) АСЫРДЫ Read More