Қиын жағдайдан шығудың амалын тапты. ~ Патшаға жырау болып, əлгі Шіркей түк істемей, семіретін айла тапты. Жұрт патшаға көңілі катты қарайып, кейбіреулер патшаның сабан сарайына тас ата бастағанда — Шіркей бүйткеннен де балық жеген қандай жақсы деп өлең жырлайтын болды. Ж.Айм. ~ Таулары шағылғансып кері лықсып қашпас па? Сонда мынау қапияда жандәрмен айла тауып айдындары аса бастаған ақкөз жау соңдарынан тұра келіп қумас па! Қуды-ақ, анау жұмылған жұдырықтай тас түйін ыдырамас па! Ә.Кек.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙНАДАЙ ЖАЛТЫРАДЫ
Жып-жылтыр боп көзге ұрып тұр. ~ Көл ортасында қалың, жасыл ала қамыстың айналасы айнадай жалтыраған кең жайқын. Сол жайқында аппақ болып шаңқиып екі жұбай аққу сыланып, ақырын әсем жүзіп көлеңдейді. С.Сей. ~ Же, Мерғали, тойып ал! — дейді де, тостағанға таман өзі де бір итініп қалады. Бірақ, көзді ашып-жұмғанша тостаған айнадай жалтырап шыға келеді. Мерғалидың шұрылдап тұрған жұмырына екі қасық арпа көже жүк те болмайды. Ү.Жәл.
АЙЛА-АМАЛЫ ҚҰРЫДЫ
Не істерін білмеді, қайраны қалмады. ~ Одан жоғары тартуға күші жоқ. Айла — амалы құрыған Баймырза: «Қа-лам-пыр!.. Қалампыр!..» деп бақыра берді. Бұл дауыс құлағына шалынған Қалампырдың жүрегі дірілдей қалды. C.Мұқ.
АЙНАДАЙ ЖАРҚЫРАҒАН
Күнге шағылысқандай мөп-мөлдір, тап-таза. ~ Есенейдің өз ауылы айнадай жарқыраған екі келдің ортасына, жазыққа қоныпты. Алты-жеті ақ үйдің ортасынан Ұлпан өз отауын да танып келеді. Ғ.Мүс. ~ Біздің араның аспанына бұлт үйірілудің қызық бір бейнесі бар: күндіз айнадай жарқыраған ап-ашық аспанға, ойда жоқта, үлкендігі тоқымдай ғана аппақ бұлт пайда болатын да, біртіндеп қоңырлана бастаған ол, бірте-бірте үлкейе беретін… С.Мұқ.
АЙЛАҒА КӨШТІ (БАСТЫ)
Басқа амалы қалмағасын, мәселені сұрқия әдіспен шешуге бел буды. ~ Әрбір соғыстан кейін Секрек қатты ұйқтап демалады, жау жақындаса, аты оятады. Енді жау айлаға көшеді. Секректің өз ағасын танымайтынын біліп, келесіде киіндіріп, қару-жарақ асындырып оған қарсы ағасы Екректің өзін жұмсайды. Б.Нұр. ~ Беті бері бұрылмайтынын аңдаған патша айлаға көшті. Т.Сәу. ~ Жерлесіміз еріксіз күшке емес, айлаға басты. Ақыры оны ұпай санымен жеңіп шықты. БАҚ
АЙНАДАЙ КӨРІНЕДІ
Тұп-тура, айна-қатесіз, бүкіл қыр-сырын байқатып тұр. ~ Бір ұлттың тілінде сол ұлттың сыры, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай көрініп тұрады. М.Жұм.
АЙЛАҒА ТӨСЕЛГЕН
Неше түрлі қулық-сұмдықты, әдісті меңгерген әккі, айлакер қу. ~ Кісімен көп алысқан, көп айлаға төселген болыстың мың да бір әдісі осылайша жата тастау еді. Бақтығұлдарға соны жұмсаған. М.Әу.
АЙЛАС ҚАТЫН МҰҢДАС
Істеп жүрген ісі, көрген тірлігі бір сарындас адамдар сырлас болады деген мағынада айтылған. ~ «Айлас қатын мұңдас» дейді екен қазақтар. Тапқан екенсің айтатын адамды. Мен ол туралы тісімнен сөз шығармаймын,– деді тістеніп. Қ.Түм. ~ Теңгебай да, Олжабай да бойдақ, демек «айлас қатын – мұңдас», қатар адамдардың араларында жүгіртпе әзіл жүрер болса не айыбы болсын. М.Қан.
АЙЛАСЫ ҚЫРЫҚ ЕСЕКТІҢ ЖҮГІНЕН АУЫР
Өте қу, сұрқия, залым адам туралы. ~ Шәріптің бойы аласалау болғанымен, құйған құрыштай төртбақ, жуантұғыр жігіт. Май басқан жұмылыңқы көздері қызыл жиектеніп тұтанып тұрады. Күйеуінің сырына қанық Жақанның айласы қырық есектің жүгінен де ауыр. Т.Рыс.
АЙЛАСЫ ТАУСЫЛДЫ (ҚҰРЫДЫ)
Істер амалы қалмады, бәрін жасап көрді. ~ … болыс та, бәйбіше де жауап бермей, сөзін ескерусіз тастады. Қара қатын айласы құрып, дал болып үйіне қайтты. М.Әу. ~ Батырлығынан да ақындығы бұрын естіліп жатушы еді. Адаспаған шығар ол. Айласы құрып, шарасыздықтан сөзге ілініп кетуі мүмкін. С.См. ~ Мейірхан басына тас тигендей болып сандалып, әрі- бері аласұрып жүрді де, аяғында айласы құрып … отырып қалды. М.Әу.

