Неше түрлі әдіс-амал жасап көрді, қулыққа барды. ~ …әртүрлі айла-шарғыға барып, өз мақсатыма өзгешелеу жолмен жетуіме не үшін бөгет жасағаныңды айтшы? Серв. ~ … қыз не себепті абыройын жоғалту жолында не түрлі айла-шарғыға баратын адамның құмардан бір шығуды көздеген еміншектігіне еңсе беріп, базарынан айрылуға тиіс? Серв.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙМАНДАЙ БОЛДЫ
Ап-анық көрініп тұр, жасыру мүмкін емес. ~ Ә деп табалдырықтан аттағаннан бастап- ақ үшеуміздің бірінен- бірі күлкілі аюдың табанындай іздеріміз ақ қардың бетінде аймандай боп баттиып- баттиып қалды. С.Мұр.
АЙМАНДАЙ ҚЫЛДЫ (ЕТТІ)
Ұятқа қалдырды, абыройдан айырып, масқарасын шығарды, жұрт алдында қылмысын, арамдығын әшкереледі. ~ Мұғалімдік әптарикасын төккенде масқара, аймандай қылған. Әп деп барған күні келі түйгенін былай қойғанда, баламен бала боп ойнап жүретін көрінеді. Н.Сер. ~ Ендеше, мә саған! – Қызбалтай кеседегі шайды Әбжалдың бетіне шашып-ақ жібергені. – Әй, нәлеті, осы қазір күллі елге аймандай қылайын ба мен сені. Н.Дәут.~ Артынан нөсер жауын құйып берді. Осы ақ жауын шымкенттік коммуналшылардың жұмысын аймандай етті. БАҚ
АЙНА КӨЛ
Суы таза, мөлдір, айдыны кең көл. ~ Түбіне дейін жарқырап жататын айна көлдей тұп-тұнық қоңырқай көздердің аясына шуақ тола жымияды. Ү.Жәл. ~ Ентіктерін де баспастан елбірей тұрып, ілгері қараса, етекте ботаның көзіндей мөлдіреп айна көл жатыр. А.Сей.
АЙНА ТАЗ
1. Жалтыр бас. ~ Айна таздың басындай жалтыраған аспанның жұлығында, сайлаудан кейінгі азбандардай, сұрқыл бұлттар сандырап жүр еді. Ж.Айм. ~ Анау қабырғаға сүйеулі тұрған шаң– шаң портреттегі шөміш иек, айна таз Тәкең мен мына ас үйдегі шүйкедей кемпір, бір кезде осындай уылжыған жас болды дегенге сенгің келмейді… Д.Әш.
2. Тап-тақыр жер, төбе. ~ Еңсеп «Қалпақ қазғаннан» еңсесі түсіп қайтты. Айна таз ала қырдан талай су шығарған Дәржан ағасы «пәленше қаздырған», «түгенше қаздырған» деп талай байдың атын шығарды да, өзі ақыры апанның астында қалып өлді. Ә.Кек.
АЙ-КҮННІҢ АМАНЫНДА
Жұрт тыныш, ел аманда. ~ Қанша керек? – Анау сұқ қолын ерніне тақап: – Молчок! – деді де, биік баспалдақ астындағы кең қуысқа шақырды. Бұл да бір ай-күннің аманында жападан-жалғыз қалған Робинзон Крузо. М.Қаб. ~ Азамат соғысы басталғалы қайда жүргені белгісіз еді, кездескен түрі мынау. Бұрынғы бұзық жолдасы Сидоров екеуі тізе қосып алған. Айдалада, ай-күннің аманында аң терілерін алғанымен қоймай, түлкі ішігін тартып алғаны батады жанына. Б.Тоғ.
АЙЛА ҚЫЛДЫ
Алдады, әдіс қылды, қулық-сұмдыққа барып, айла қолданды. ~ Зарқұм айтты: — Шүкірлік, мұны көрдік, Осындай болар ма деп айла қылдық. Шығармай таспен атып өлтіріп бақ, Әгар шықса құдықтан күлкі болдық. БС. «Зарқұм». ~ Алдар көсе бір күні келе жатса, бір жерден қу жауырын тауып алып, сүйек қайнатып отырған бір-екі қатындарға жолығып, амандасып болып, Алдар көсе: «мен бір айла қылайын», — деді. БС «Алдар Көсе».
АЙ-КҮНІ (КҮНІ) ЖАҚЫНДАДЫ
Әйелдің босанар күні таяп қалды. ~ – Қожеке, үйге барып келе қойсам… Жаман жеңгеңнің ай-күні жақындап, қыңқыл-сыңқыл еді… – Құрт көзіңді. – Барам да, келем… Н.Дәу. ~ Зағыштың болса аяғы ауыр. Ай — күні жақындап келеді. Ертең нәрестелі боламыз. Оны дұрыстап өсіру үшін де жағдай керек. Б.Соқ.
АЙ-КҮНІ ЖЕТІП ОТЫР (ЖЕТТІ)
Босанар күні тақап қалды, әне-міне дегенше туайын деп отыр. ~ Құдай ұрсын, мен емеспін, Едеке! Өтірік айтсам, ай-күніне жетіп отырған әйелім туа шөксін! – деп өлердегі сөзін айтып, үрейлене қалтырап тұрған әйеліне бұрылып, қарғана бастады. Ш.Айт. Әйелдердің абыржуынан Шораби де, Сыдық та бір пәленің болғанын сезді. Бурыл атқа екі әйелді мінгестіріп ауылға жіберді. — Көздерің қарайыпты-ау, әбден. Ай-күні жетіп отырған адамды осындай жұмысқа жіберуге болар ма! — деді Шораби әдеттегі зәрлі үнімен. К.Қаз. ~ «Бөрінің жүрегі, – деп арыстанның жүрегін әкеліп береді. Одан кейін Айсұлу ханым екі қабат болып, бір кезде ай-күні жетіп, босанады. Екі ұл табады. Оны бірінің атын Айтуған, бірінің атын Күнтуған деп қойып, даладан тауып әкелген екі оқты екеуіне тәуелдеп қояды. Ә.Мар.
АЙҚАЙ (АЙҒАЙ) КӨТЕРДІ
Оқыс қатты дыбыс шығарып, дауыстады. ~ Атаман тор биені дереу бұрып алды да, «Піл күреңге» қарсы шапты. Артынан айнала беріп, айқай көтеріп еді, «Піл күреңнің» де жүрісі ширап сала берді. Ә.Сәр. ~ …бұта мен бұта басын қосып, пыр-пыр ұшқан торғай шықылықтайды; жағалау жақтан шағала айқай көтеріп қалғандай; одан басқа дыбыс, үн тамам, әлем әлі де талмаусыраған ұйқы құшағында бұйығып жатыр. М.Қаб. ~ Алдында бір түлкі алдырып, насыбайын атып тұрған еді. Ойдағы қағушылар тағы да қиқу салып айғай көтергенде аты да бүркіті де елегізи бастайды. Ә.Мар.

