Аяқ астынан, оқыстан шыққан қатты дыбыс (дау) . ~ Көздей тесіктен бір қысық көз сықсың ете қалды да «Посуды! » деген айқай шықты. Қолқанат екі тостақ, екі күрешкені сарт ашылған төрт бұрышты тесіктен кезекшіге ұстатты. Қ.Түм. ~ Күндегі қымызға келетін төңіректің жаман тымақтары да келе бастады. Бір уақытта даладан: «Әкетті, әк–кетті! Тарт–тарт!…» дескен шуылдаған айқай шықты. Б.Май.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙҚАЙҒА БАСТЫ (САЛДЫ)
Долдана дауыс көтерді; қорқытып-үркітті. ~ Мысын құртқаңда алғашқы күзетте кездескенге ойындағысын орысша айта алмай, ашу үстінде айқайға басты. Қ.Қаз. ~ «Бәрін атам… асам…» деп айқайға басып бара жатқан соң генерал «Кінәлыларды ата бастасақ әскеріңіз офицерсіз қалады ғой» деп ескертті. Ә.Нұрп. ~ Бұ жолы ол домбырасын безектей ойнатып бір тізерлей отыра қап ащы айқайға салды. Қ.Ерг.
АЙҚАЙ-СҮРЕН САЛДЫ
Қиқу салды, айғай-шу көтерді, ұрандатты. ~ Ел шетіне жау келсе, Айқай-сүрен салғандай. Ноғайлының үш жұрты, Бәрі бұған
таң қалды-ай! А.Бай. ~ Алты қырлы ақсүнгі, Оң қолына алғандай. Ел шетіне жау келсе, Айқай сүрен салғандай. А.Байт «Ер
Сайын». ~ Жүк аптамабелі 20-30-дан адам тиеп, қалаға қарап асып жатыр. Қол бос жұмысшылар, әсіресе жастар жағы
қалаға барып, қыдырып қайтқанға асығып тұрған секілді. Аптамабелге айғай-сүрен сала жабысады. Ойын, сауық. Б.Майл. ~
Айқайлауға беріктей. Сылдырлаттым, қоңырау қақтым. Үстін-үстін омыраулаттым. Айқай-сүрең салып жүріп, Бір дауысты
зорға таптым. А.Тоқм. ~ Аял болмас айқай-сүрен салыспай, Қашқан жауды ат баурына алыспай; Қан сусаған болат сүңгім
ашылмас, Шұрқылтайдан шұрылдата шанышпай. І.Жан. ~ – Үш топ айқай-сүрен сала қатты шабыспен аттанысқа
қатарласа шықты. Ш.Рахм.
АЙҚАРА АШЫЛДЫ
Кеңінен ашылды, емін-еркін кіруге мүмкіндік жасалды. ~ Бір күні кеңсемнің есігі айқара ашылып, әлгі сары кебеженің кіріп келе жатпасы бар ма! Ғ.Қаб. ~ Ештеңеден жиіркенбес, ешқандай тоқтау білмес шектеусіз еркін әлемнің есігі алдынан айқара ашылды… Т.Сәу.
АЙҚАРА ЖАПТЫ
Тұмшалай, саңылау қалдырмай жапты. ~ Елдің алды жатып, арты жатпаған кез. Сұр бұлт аспанды айқара жауып алған. С.Ом. ~ Екі қолымен жалма-жан қос омырауын айқара жапқан беті, іргеге қарай ығыса бергені. М.Алм. ~ Аспанды айқара жапқан қою бұлт төңіректі тас қараңғы етіпті. Б.Тоғ.
АЙДЫ АЙҒА ҰРДЫ
Көп болды, уақытын өткізді. ~ Бұл тұста Мұхтар Семейде еді. Бұл тұста ғана емес, сол баяғы Райханға үйлене сала орыстар «балдан тəтті балғын ай» дейтін үш– төрт апта өтер– өтпестен асығып Семейге – оқуына аттанып кеткен, содан айды айға ұрып жүріп каникул кезінде бір– ақ келеді. З.Қаб.
АЙДЫҢ КҮНІ АМАНДА (АМАНШЫЛЫҚТА) (АЙДЫҢ АМАНЫНДА)
Ел тынышта; ешқандай себепсіз.
* Қолынан келмейтіні жоқ. Адамдармен тез тіл табысып та кететін, – деп айдың күні аманда жоқ болып кеткен жарын Айгүл жыламсырай есіне алады. БАҚ
* Тапа тал түсте, айдың күні аманшылықта, туды-бітті көлеңкесін де көрмеген бір әйел бұған қап-қара жала жауып әрі масқара етіп сөгіп отырса, қайтып ыршынбасын. О.Сәрс.
АЙДЫ АЛДЫМЫЗҒА, КҮНДІ ҚОЛЫМЫЗҒА ҚОНДЫРДЫ ///
АЙДЫ АЛДЫМЫЗҒА, КҮНДІ ҚОЛЫМЫЗҒА ҚОНДЫРДЫ
Қарық қылды, жарылқап тастады; жалаң уәде туралы.
* Дастархан басшыда желдей ескен ферма бастығы а й д ы а л д ы м ы з ғ а, к ү н д і қ о л ы м ы з ғ а қ о н д ы р ы п, байытып тағы кетті (Қаз. әдеб., 26.07.1974, 4). Б.Қалиевтен
АЙДЫҢ ҚАРАҢҒЫСЫ МЕН ЖАРЫҒЫ
Қуаныш пен қайғы, жақсылық пен жамандық қатар жүреді д.м. ~ Дәл осы сәтте айдың қараңғысы мен жарығы қандай аралас болса, өмірдің қайғысы мен қуанышының да сондай аралас екенін ұқтым. І.Ес.
АЙДЫ АПТАП, КҮНДІ КҮПТЕП
Істеген мардымсыз ісіне мәз болып, уақытты босқа өткізу ; жөнсіз мақтану, не болса соны місе тұту туралы. ~ Қысқа жіп күрмеуге келе ме. Азсынбасын. Кешеден бері өзінің бізге құлаған ықыласына – ақ әбден тойып келем. Құдай – ау, ырзықтың аяқ астында жатқанын білмей, құр күпсініп – айды аптап, күнді күптеп, босқа тыраштанады екенбіз – ау. С.См.

