Айдың бетіне көлеңке түсті. ~ Аруана әлі де жылап жатыр. «Мейлі маған десең аспанда Ай тұтылып, Күн сөнсін. Бірақ, бір қайғы – Туған жерден алыстау қасіреті қайталанбасын» дейді оның көз жасы. С.Дос. ~ Көрінді ай тұтылып тұрғандай боп, Көрінді бетін жалған бұрғандай боп. «Басыңды, кәне, бәлем, көтерші» деп, Басымнан шой балғамен ұрғандай боп. Ә.Нұрш.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АЙБАЛТАНЫҢ САБЫНДАЙ
Жұп-жұмыр, сұлу, аппақ мүсін туралы. ~ Екі беттің қызылы Ақ тауықтың қанындай, Ақ білектің мүсіні Айбалтаның сабындай. Қыз Жібекке Төлеген Көз мейірі қанып тұр… «Қыз-Жібек»
АЙБАР БЕРДІ
Сұс танытты. ~ — һайт! һайт! — деп айбар беріп келеді. Онысы дала тағысы қарсы шауып, айбат жасамасын, бие үстінен
жұлып алмасын деген қоқан лоқы. К.Жүн.
АЙБАР МҮЙІЗДІ
Қаһарлы, айбатты, сесті, құдірет-күші мол. ~ Құландай ащы дауыстым, Құлжадай айбар мүйіздім! Қырмызыдай ажарлым, Хиуадай базарлым, Теңіздей терең ақылдым, Тебіренбес ауыр мінездім! М. Өт.
АЙБАР ТАНЫТТЫ
Қорқытты, азу тісін көрсетті. ~ … екінші нота біріншіден гөрі қатаңдау еді: «Егер қазақтар біздің жерімізді өз еркімен босатпайтын болса, онда біз оларға қарсы әскер аттандыруға мәжбүр боламыз» дегендей айбар танытқан. Қ.Жұм.
АЙБАР ШЕКТІ (ЖАСАДЫ, КӨРСЕТТІ, ШАШТЫ)
Сес көрсетті, қорқытып, үркітті. ~ Падиша ашуланып ақырып тұр, Халыққа айбар шегіп батырып тіл. Сөзіне ісі қайшы болса дағы, Көн беті бүлк етпейтін мақұлық бұл. БС. «Кенжекей…» ~ Сауыт та сөздің аяғында бұдан былай тіріміздің жайлауы, өліміздің көрі айырылар деп, көтерілген қалың елді өзіне қайтару үшін келгендердің жүрегін үсітерлік көп айбар шекті. Ғ.Мүс. ~ Өңкей бір томарша үшкіл ала көздер дөй дала айбар шегеді. Ж.Біл. ~ Жарты қорап сіріңкені түгесіп барып, әрең бықсып жанған алауды оңды-солды бұлғап айғайлап, айбар жасағанда, шоқиып-шоқиып отырған қасқырлар жылыстап, шегініп барып, қайта аңдыды. О.Бөк. ~ Казактардың старшинасы жиналған жұртқа айғайлап, қамшы сілтеп, айбар көрсетті. Ж.Әнес. ~ Мұнараның анадайдан айбар шашып айбындап тұрғанын да, не көрген адам қолтығына қысып кеткісі келгеніндей қып, құр әншейін қуыршақ болып жұтынып тұрғанын да қаламайды. Ә.Кек.
АЙБАРАҚ ЖАСАДЫ
Үрейін ұшырмақ болды, қоқан-лоққы жасады. ~ Бұл жолы қанша айбарақ жасағанмен, көпке топырақ шаша алмады. О.Сәр.
АЙБАРҒА МІНДІ
Ашу шақырды, қаһарланды. ~ Жолдасбектің қалың қастарының ортасынан тіке түскен екі жол әжімі шүңейттеніп, айбарға мінген қабағы қатулы көрінеді. Ғ.Сл.
АЙБАРЫ СЫНДЫ
Қаһары басылды, зәрі қайтты. ~ Фәни дүниенің алтын тағында отырған шақтарында ызғары бет қаратпайтын арыстан
айбары сынып, түлкі мұрттанып алған, көзденде жалақтайтын «қыл қимас» алмас қылыштардың суы қайтқан, әлемді
алақанында ойнатып, адамдарды асықша ататын салауаттарының сағы сынып, жасығы жібіп, мүсәпір мүскіндерге айналған
олар құйбатпақтың үстімен айдалып келе жатқанын Боранқұл кейінірек байқап, үнсіз жымиды. Ғ.Біл.
АЙ ҚАРАҢҒЫСЫ
Айдың жарығы көмескіленген кезі, соңғы онкүндігі. ~ Түн артынан Күн шығады. Қашанғы бiздiң басымызға төнiп тұрар дейсiң бұл зауал. Жасыма, қарашығым. Бұл да бiр ай қараңғысы секiлдi мезгiл шығар. Т.Сәу.

