Басқан ізін қадағалады, көзінен таса қылмай бақылады, торыды. ~ Шынында, баласы тоқтамаған Науша он үшінші шарананы өмірге әкелгенде ешқайсысының көңіліне қарамай, кәріліктің малын баққан қайын атаға да, адымын аңдыған қайын енеге де бағынбай іштен шыққан жақсысына жаман есімді қалаған. Қ.Түм.~ Тым артық шашылып бара жатса, мына жақта әр адымын аңдып отырғандар тағы бар. Ә.Кек.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АДАСҚАН ҚУДАЙ
Жападан-жалғыз қалды, қорғансыз, қолдаусыз, жетім күй кешті.
~ Борсыда жалғыз жатып ән саламын, Сіздерге ұнай ма екен әнім сазы? Адамнан артық ажар, ақыл, айлаң, Ажары ақ бетіңнің асқан айдан. Адасқан арық қудай болдым асық, Айдындай ақ төсіңе, асыл айнам! Ш.Бөк. ~ Ай, жарықтық, Бозінген Қандай бота тапты екен? Анасынан айырылып, Адасқан қудай қайырылып, Ботақаны еңіреп, Қайтіп тірі жатты екен? «Бозінген»
АДЫМЫН АШТЫРМАДЫ (АШҚЫЗБАДЫ, АШЫРМАДЫ)
Еркіндік бермеді; аттап бастырмады, тұсады, алға жылжытпады.
~ Осы елде екі тайдан озған құнанның адымын аштырмай құртқан сен едің ғой, енді моп-момақан бола қалыпсың. Б.Қыд. ~ Дәнеш қанша бұлтаққа салғанымен, Ақжанов адымын аштыратын емес. Қ.Жұм. ~ Ішпегенде қайтсін дейді. Етегіне тістей қатып кері тартқан бір қырсық өмірі адымын ашқызған емес. Т.Сәу. ~ Бүгін аңшы Мүсірептің бүркіті де көрінген түлкіні адымын ашырмай бүктеп тастап жүр. Бірақ, бүркітке түлкі алдыру деген онша қызық емес екен. Шабу да жоқ, қуу да жоқ. Ғ.Мүс.
АДАСҚАН ҚҰЛЫНДАЙ (ҚҰЛЫН ТӘРІЗДІ)
Айрылып қалған ардақтысын іздеп жан ұшырған адам туралы. ~ Баяғыда түнде аққан жұлдыздай болып кеткен П. қаласына күндіз адасқан құлындай болып қайта оралдым. С.Досж. ~ Айрылып достан жаны ізгі, Ауырлық басты, сеземін. Адасқан құлын тәрізді, Апыр-ау, қайтіп төземін? М.Мақ.
АДАСҚАН ҮЙІР
Бір-бірінен көз жазып қалған туыстар, жақын адамдар.
~ Ашаршылық болып, естен тандырған екі жылдың өзі бұлардың арасын құздай қорқынышты, асудай алыс етті. «Тұрымтай тұсына, бөдене басына» демекші, екі жақ екі дүниеге кеткендей болды. Енді, міне, туысқандық, адасқан үйір шұрқырасып қайта қосылмақшы. К.Қаз. ~ Толып жатыр сорлылар, Мансап іздеп таласқан.
Әр нәрсенің жөні бар, Үйір таппас адасқан. Ойлан-дағы ертерек, Азаматтық атақты ал. С.Мәу.
АДУЫН МІНЕЗ (МІНЕЗДІ)
Бірбеткей, қияңқы, аусар. ~ Сонда Айдекеңнің көк долы, адуын мінезі айқұлақтанып, пәле бастаған. Т.Рыс. ~ Палуан әженің ат үстіндегі кісіні жұлып алатын адуын мінезі Аққұм түгіл, ауданға мәшһүр. М.Қаб. ~ Осындайда қар бұзар жастардан «филосов» Жиенбай мен ақын Кенжебек, үлкендерден ауыл адамы болғанымен, аңғарлы, адуын мінезді Дарқан да сөзге шешен, іске пысық кісі. Т.Рыс.
АДЫМ АТТАҒАН САЙЫН
Тым жиі. ~ Толедода мұндай аудармашылар адым аттаған сайын дерлік ұшырасады, сондықтан егер маған тіпті бұдан да гөрі бағалырақ және көнерек тілдің аудармашысы қажет бола қалса, оны іздеп табу да қиындыққа соқпас еді. Серв. ~ » … сендер, христиандар, адым аттаған сайын өтірік айтасыңдар, жоқ-жұтаң боп көрінгілерің келеді, сөйтіп маврларды алдайсыңдар”. Серв.
АДЫМ АТТАДЫ
Алға басты, ілгері жылжыды. ~ Қарауытқан, қара жамылған ауылдың иті ұлып тұр. Бес-алты адым аттады ма, жоқ па, әлде шөптің, әлде шүберектің сыбдырындай судыр еткен бір дыбысты құлағы шалып қалды. Ж.Айм. ~ Ентігіп, еліріп жеткен Балта қалт тоқтады. Анау дәрменсіз, қорғансыз жатқан қызға қарай енді бір адым аттаса, өзін– өзі ұстай алмасын білді де, тұрған жерінде сылқ түсті. К.Сег.
АДЫМ АТТАМАЙДЫ
Аяғын басуға ерінеді. ~ Күні кеше бұл екі колхоздың арасына жаяу жүгіріп кете беруші едік. Енді жұрт машинасыз бір адым аттамайды. Бұл күнде екі арадағы жалғыз аяқ суыртпақ жол да жоғалған. Ш.Мұр.
АДЫМ АТТАУҒА ӘЛІ КЕЛМЕДІ
Аяғын басуға шамасы-шарқы жоқ. ~ Төр алдында бешпетін басына көлденең салып дамылдап жатқан ақ кемпір селк етті. Қолы қалтылдап, жер таяна түрегелді де, адым аттауға әлі келмегендей шөке түсіп отыра кетті. М.Қаб.

