ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Қулар мен арамдардың күні туған қу заман, азған-тозған уақыт д.м. * Ол бір сұм заман еді: күндерден күн өтеді, қалғанымыз күн өткен сайын жұмысты көп етеді, ішерге тамақ түкі-жақы жетеді. Ж.Айм. ~ Орынды болдың орасан Мың жылқының қауындай. Көпке пайдаң көп тиді Көктемдегі жауындай. Жерілмей қалды жеңсігің Жаңа піскен қауындай. Көре алмай қалдым өтерде, Елестеп кетің сағымдай. Өте шықты сұм заман Бәйге атының шаңындай. Адыра қалды ақ ордаң Иесіз қалған ауылдай. А.Байт. "23 жоқтау". ~ Сара Біржанмен таласпай, ағасы Есенбек қажыға сөз сөйлейді. Бұл сөз Сараның: зорлықшыл, қалыңмалшыл, әйел теңдігін табанына басқан қанаушы тапқа, үстем заманға айтқан үкімі, сұм заманның қара күйесін, сол заманның өз бетіне жағуы тәрізді. Есенбек қажыға Сара былай дейді: Адамға жол бермеген қайран тілім, Күні өшіп, қор боп өтті-ау, қызыл гүлім, Сіздерден ұялғаннан үндемеуші ем, Есекке қосақтаулы өтті-ау күнім. С.Мұқ. ~ Алдыңнан жүз көрініп бұлғақтайды, Ет кетіп қалған сүйек қу тақтайды. Ант ауып, азып туған сұм заманда, Пендеге жүз деген жас ұстатпайды. Сегіз Сері. Бұ жалғаннан өтеді кім басы аман?! Бізді билеп иледі өткен заман! Жеңсікшіл елдің жетпей ақтағанын Желөкпелік ұқтырды шын деп маған! Жағдайсыз сұм заманмен өмірім өтті, Ғашықлық, нем бар еді қыспай к…ті?! Ерік, ықтияр өзінде жоқтығынан, Не жаудыр көз қуса боп, қыршын кетті?! М.Ж.Көп.

Біркелкі көңілсіз, жабырқау күйде өтіп жатқан күндер. ~ Кекетіп қал. Біздің шаң басқан сұрқай тірлігіміз мынау. Есіңнен танып білмей жүрген шығарсың? Е.Абд. ~ Жарық дүние, Есігің қағылғанда, Аялдадық сәл тұрып дамылдарға. Бізге пана бола тұр, Сұрқай тірлік, Тұс-тұсынан жағаға Жабылғанда! С.Вал. ~ Көгілдір көктем – қыз бейнең. Жүрегім менің түздей кең. Сұрланған сұрқай тірліктен — Кеудемді қауып күздей дем. Ж.Әлим. ~ Сұраған аға, Сұрқайы тірлік, сұм ниет мына қалада. Сағынышыммен жаныңды жылатып алсам, Кінәламассың ініңді, … сыраға бола! Д.Қап. ~ Сөйте-сөйте құныққаны сонша кітап оқу құмарлыққа айналып бара жатты. Оқымаса бірдеңкесі жетіспей, жұмыс, тамақ, төсек үшеуінен ғана тұратын сұрқайы өмірден қашып, тезірек кітап әлеміне кіріп кетуге асығатын болды. Е.Әл.

Аярлана, сұқтана қараған жексұрын көзқарас. ~ Қарлығып, барылдаған жуан дауысы гүр- гүр етіп, әке ақылын алмайтын кеудесі де, Сансызбай қажының тұқымында жоқ мінез. Мекіреніп сөйлейтін, сықсима сұм көздері де тым уытты да, отты. Т.Рыс. ~ Жүйрік ат, сұлу қатын бәрі өзінде, Бұл арсыз пайдаланад дер кезінде. Бір найсап қаныпезер, қара жүрек, Бақдәулет көрінбеген сұм көзіне. БС. "Мырзаш батыр".

Сұрықсызданып, жабырқаңқы күйге түсті. ~ Омбыға таянған сайын күн сұрқай тарта бастады. Түнде бозқырау тұрып қалады. Ұры қатты: керуеншілер кезектесіп көлік күзетеді. Інісін киізге орап жатқызып, Қартқожа ұйықтамайды. Ж.Айм. ~ Аумалытөкпелі дүниенің қисық-қисық жолы бар. Жылдың да қақаған қысы, көк майса көктемі, сұрқай тартқан сары күзі, бет қарыған керімсал, ыстық шілдесі бар. Адам өмірі де сондай боп өте бермек. С.Бақб. ~ Сұрқай тартқан бұлыңғыр аспан. Бір апта болды, өстіп түтін басқандай түнереді де тұрады. С.Мұр. * Түнімен көз ілмей шыққан Досмағанбет ертеңнен бері сүлесоқ; жан әлемі құлазып, дүние бірыңғай сұрқай тартты. Н.Дәут. * … бүкіл медресе іші ел тірлігінен аулақта қалған суыр ініндей сұрқай тартып, қапас үйдің іргесі қабырғасын қысқандай тынысы тарыла берді. С.Жүн. * Қайтып күн көрінбейді. Құбыладан қаптаған тұтас алапат бұл күннің көзін айтадан сірестіріп басып алды. Тоғай іші қайтадан сұрқай тартты. С.Жүн.

Опасыз, дауасыз көңіл. ~ Сәлемде келді атымен, Айтқан арыз, датымен. Тиянақ қорған кеткен соң, Сұм көңіл болды жермен тең. Бет қайтпаған тіріде, Дұшпанын көрсе аянып. Жапанда жалғыз қалыпты, Қызыл қанға боялып. Қолдан келер шара жоқ, Ішім оттай өртеніп. Артында зарлап мен қалдым, Бүйірімді таянып. БС. "Үркін-Қорқын". ~ Қайғымен шыққан дәтімді. Біразырақ жоқтайын, Асыл гауһар затымды. Абыройлы, жан әкем! Туысың артық нәсілді. Өрекпіген сұм көңіл, Су сепкендей басылды. БС. "Әкені жоқтау".

Жүзі суық, бет-әлпетінен жауыздық байқалады. ~ – Аға, – деді Қызырбек, – Мыналардың сұрқы жаман. Енді соңымыздан қалатын түрі жоқ. Ж.Шәк. ~ — Ал жұрттың сөзін естідіңдер, не дейсіңдер?— деді Нұртаза ашулы үнмен. — Не дейік, сөздерінің сұрқы жаман. Ана Әлібектер қайдан келген. Ақанды ұстап берер сынай байқамадым,— деді Сүлеймен солғын ғана. С.Жүн. ~ Мына заман қай заман — түлкі заман, түлкіңіздің, тәңірі-ау, сұрқы жаман, қысылмайды түктен де, кеміріп жеп, өліктің де біткен бе ұртына жан?! С.Им.

Бойы ұзын, сымбатты. * Ұзын сұңғақ бойлы, қынай бел кемзал киген, басында оқалы тақия, жеңіл жібек шәлі бар, қоңырқай жүзді, нұрлы, ойлы көзді қазақ қызы сот бастығына сүйкімді көрінді. М.Әу. * Ғалияның қасында сұңғақ бойлы, талдырмаш, бетінде аздаған шешек дағы бар жүзі жылы сұрша жігіт. Ғалияның күйеуі екен. Б.Соқп. * Жазық маңдай, қыран тұмсық, ат жақты, қой көзді Әбутәліп сұңғақ бойлы, әсем жігіт еді. Ш.Айт. * Жақсылық мен білетін – ашаң кісі Сұңғақ бой, шоқша сақал, жасаң кісі. Т.Айб. * Көптің батасы қабыл болып, Дірсе ханның үйден шықса шынардай сұңғақ бойлы, тобығына түсетін сүмбіл қара шашты, бір тал пісте сыймайтын оймақ ауызды, қауын шырынындай ләззәтті сұлу бәйбішесі жүкті болып, айдарлы ұл тауыпты. Ғ.Біл. * Ол бала кезінде жетім қалса керек, кейін ойда жоқта әкесі келе қалады — "жиырмалар шамасындағы сұңғақ бойлы, тартымды сері". Дж. Сэл. * Көйлек етегін шалбардың ішіне жіберген. Шекесіне тартқан бір жапырақ қызыл шаршысы болмаса, сұңғақ бойлы, үлкен қоңыр қой көзді әдемі боз жігіттің өзі. С.Елу.

Көркінен айрылды. ~ Жер тоңазып қонады аппақ қырау, Сұрқы кетіп сиықсыз боп қапты бау. Сықырлайды бұтақтар, сықырлайды, Жапырақтарын аяулы жоқтап тұр-ау. Бау. Үс. ~ Ғашық болған бір кезде өмір еді, Жұрттың неге көз жасы төгіледі. Күйі қашқан ауылдан Сұрқы кеткен Тас қоғамның келбеті көрінеді. Р.Нияз. ~ Көрсет мынау сұрқы кеткен бақшаны, Көрсет анау жапырақты сап-сары. Қандай салқын ызғар ескен іңірі, Қандай сұрқай бұл қаланың ақшамы. Ж.Әск.

Жақын қашықтық, бір (бірер) қадам жер. ~ Келмек тұрып сұңқа адым, жұлық жамап қаңғып жүр, қатқан бар деп қай үйде – көкше түтін аңдып жүр, жамауменен жан сақтап, қара басын қамдап жүр. Ж.Айм. ~ Гүлмира Гүлжанды қасынан сұңқа адым алшақтатпай ертіп ап, бірден Нұрмираға тартты. Ә.Ыб. ~ Қарашықтарына деген жүрегінде титтей сызат болса — қара жер тартсын. Өзегі туырылып, сұңқа адым ұзаса — сағынады. Ә.Ыб.

Сәні кетті, қиюы қашты. ~ Үйленгендеріне жыл жарымнан асса да, оған тап осынша елжіреп көрмеген-ді. Сұрқы қашып, сиқы кеткен осы бір қораш еркекке неге мейірлене қалғанына өзі де түсінбейді. Ә.Кек. ~ Жан шошиды түрінен! Сұрқы қашты шындықтың – сумаңдаған тілінен уы тамып сұмдықтың. Т.Мед. ~ Тамырынан үзілген тал қуарып, Сұрқы қашты, Көктемеде көктер ме?! …Қонысынан безіп жатыр мына жұрт, Көшу-дағы бәсеке боп кеткен бе?! Б.Жет. ~ — “Келіннің аяғынан” деуші еді, сен келгелі біздің әулеттің сұрқы қашты. Сейсембай өлді, ата-енеңді жұттың, енді Жұмағалиды жалмап, бір шаңырақты құлаттың. Ең болмаса ұл да тумадың, ана шөп-желкеңді ал да төркініңе қараңды батыр! Кесірің өзіңмен кетсін аулақ!” — деп тепсініп ұрыс шығарған. Ш.Мам.