ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Тілі өткір, орып түседі д.м. ~ Жарылғап. Елдің баяғыдан жол қып айтып жүрген сөзін айтшы! Осы қоспа сөздерің мірдің оғындай болып, құлағымызға жат тиіп жүр. Тіпті біз. елемесек те, мына құдағиларыңды жүдететін көрінеді. М.Әу. * Дана адам жүріс-тұрысын да, сөйлеген сөзін де ой елегінен өткізіп, ақылмен айтады. Сөзі мірдің оғындай тыңдаушыларын ұйытып әкетеді. Ә.Шәр. ~ Ол жалғыз емес, соңында ызалы күштің толқынындай, сөзі мірдің оғындай, келешекке тартқан жолы күндей жарқырап… Ә.Әб. ~ — Сөзі мірдің оғындай тегі! — Сол сөзді сіздің хұзырыңыздан, абыройыңыздан аяп жүр ме деген қаупім бар. Д.Дос.

Айтылған пікірдің мәніне қарай, сөздің мағынасына сәйкес д.м. ~ — Бір көріскен ағадан мұндай ащы, ауыр сөз естимін деген жоқ едім. Әттең ағаны сыйлайтын әдетім жібермей тұр еркіме, әйтпесе сөзіңіздің орайына түріңіз жаңарғанмен, жүрегіңіздің де әлі ескі екенін жасырмастан айтар едім, — деп еді, Темір сыры белгісіз бір суық күлкімен мырс етіп. Ә.Әб.~ Сөз орайына сәйкес ертедегі қазақ биінің білік парасатын, қара қылды қақ жарған әділдігін, жер мен елдің тұтастығын, ауыл-аймақтың амандығын ойлаған сұңғылалығын танытатын тағы бір нақты мысал келтіре кеткеніміз артық болмас. Б.Дул. ~ Ол өзімен өзі сырласқандай осыны айтты да, жүріп кетті. Бөлекбас бұл сөздің орайына бірдеңе дегісі келіп: «Ол былай ғой, Сәулеш, неткендей», — дей беріп еді. Ә.Әб.

Айтқанына жұрт құлақ асады, сөзін тыңдайды д.м. ~ Ол сорлы да қай бір ел билер, жұртқа сөзі өтімді болған адам; «жарайды, істейін», – деген болып кетті. Б.Май. ~ Малы да аз. Әйтсе де оның халыққа сөзі өтімді, елге беделді. С.Дос. ~ Осы күні малшы, егінші, балықшы дегендердің Құдайы беріп тұрған жоқ па. Жоғарыға солардың сөзі өтімді дейді ғой", – деп сиқырын ойнатып сылқ-сылқ күлетін. Ә.Нұрп. ~ Бізге кім көмектессе де‚ алыстан‚ астанадан келгендер көмектеседі. Олардың сөзі өтімді. Қ.Түм. ~ Содан да ол араға елдің бетке ұстар беделді кісілерін салып, Тұрлыбектің бұрынғысынша өзімен ірге түйістіре, иін сүйесе көрші отыруын қалады. Малы да аз. Әйтсе де оның халыққа сөзі өтімді, елге беделді. С.Дос. ~ «Ақылдарыңды аяма, мен де қарыз боп қалмаспын». «Осында бастықтарға сөзі өтетін екі- үш кісі бар, солардың тілін тап. Қор болмайсың». «Олар кімдер?» «Жан- жағыңа тіктеліп қара, қандай адамдар екендігін өздері- ақ көрсетеді». Қ.Жиен.

Біреудің айтқанына ден қойды, сөзін мақұл көрді, ықыласпен тыңдады. ~ Жиылған көп халайық, Сөзіне ұйып тамсанып… Ж. Жаб. ~ Қазыбектің сүйегі — Орта жүз Арғын ішіндегі Қаракесек (Болатқожа). Қазыбектің өз әкесі — Келдібек, ұлы әкесі, яғни атасы Абыз атанған Шаншар. Бабасы — бұлбұл. Шетінен тілге шешен, сөзге ұйыған, уәжге тоқтаған біліктілер болыпты бұлар. С.См. ~ Обер-лейтенант Әлидің мұнша жұмсақтық жасағанын әркім өзінше түсінді. «Мұсылман баласы болған соң аяған ғой» деген сөзге ұйыды көбісі. Б.Тоғ. ~ Біз — ағайынды екеуміз — атадан қалған сөзге ұйып, анадан дарыған өнерді бойға сіңіріп өскен ұрпақпыз. Егер бойымда бір сәуле, са-намда бір саңылау болса, ол — әкемнің құты, анам-ның сүтімен дарыған қасиет. Е.Мұқ.

Қарсы уәж айтпады. ~ Мейірбек сөзге келмеді, шаруасы тығыз болса да ат басын Тұрсынның үйіне бұрды.Б.Тоғ. ~ Гүлбаршын зерделі қыз ғой, мұнан әрі тәжікелесіп, сөзге келмеді. Шолпысы шылдыр етіп болмашы иілді де, кері бұрылып жүріп кетті. А.Сей. ~ Жігіттерді ертіп бізге бөлінген үйге келдім де: «Аттарыңды тұсаңдар да жатыңдар!» деп бұйырдым. Ешқайсысы сөзге келмеді… Б.Тоғ. Сөйлей алмады, тілсіз кетті. ~ Берсе Құдай өмірін Сансызбай берер сазаңды, Тәңір алдында көрермін.Төлегеннің тілдері Екінші сөзге келмеді, Батқан күнмен қызарып, Үш қайтара Жібек деп, Дүниеден көшіп жөнелді. "Қыз Жібек".

Сөзге жоқ, сөйлеп қатырмайды. ~ Бірақ дәл осындай дос көңілін демеп жіберетін жерде де бұл өзі тілі–жағы байланған кісіше жұмған аузын аша алмайтын, сөзге шорқақ жігіт еді. Ә.Нұрп. ~ Ол бусынып, терлеп сала берді. Әй, өзі де сөзге шорқақ қасқа. Кейде бас жоқ, көз жоқ түйеден түскендей, дүңк еткізіп қойып қалады-ау! Бұ не әдет? Н.Сам. ~ Табыс тапқаны болмаса, Тастыбай сөзге шорқақ. Қ.Жиен.

Жөн сұрамастан, әй-шәйге қарамай д.м. ~ Аудандық прокурор Сұранышев сөзге келместен Сұржекейдің ұсынған адамдарының бәріне санкция беріп жатты. С.Ел.~ Осы кісіге неге екенін білмеді Еркеш іші жылып, еркелегісі келіп кетті. Тіпті сөзге келместен столға жақындап, ұйқыдағы Умиданың жанына жайғасты да, дастарқандағы тамаққа қолын созды. К.Өтж. ~ Қос өркеш құм төбеден асып, өздері алтыбақан тебетін дөңгелек сазға жеткен соң Жантас сөзге келместен атынан домалай түсті де, құм беткейге құлай кетіп қор ете қалды. Б.Тоғ.

Сөзден ұтылды, дауда есесін жіберді. ~ Енді бақ-дәулет үш атасына шейін-ақ барар» деген екен, — деді. Ісләмбек Қазыкеме үш атадан соң келеді екен: сөзден жығылыпты. Ж.Айм. ~ Сонда Бергі мысық әулие: «Әй, қолымды бекер ұстадың-ау! Енді бақ-дәулет үш атасына шейін-ақ барар» деген екен, — деді. Ісләмбек Қазыкеме үш атадан соң келеді екен: сөзден жығылыпты. Ж.Айм. ~ Ханның Жиреншеге осындай қисынсыз тапсырмалар немесе сұраулар берудегі себебі — ол Қарашашқа құмар болған. Егер Шешен сөзден жығылса, сылтауратып әйелін тартып алмақ екен дейді жұрт. С.Мұқ. ~ Ақыры таң алдында Үбиан күйеу бала отырған отауға баруға келісіпті. Бұл кезде кеш бойы сөзден жығылып, терлеп–тепшіп қысылған екеуі әбден қалжырап, оның үстіне қалындықтың соншама кешігіп, көңілдері қобалжып отыр екен. Б.Мом.

Біреулердің өсек сөзіне ілікті. ~ Пәлесінен аулақ! — Ілкімділеуі басын шайқады. — Шет елдің сақиналап тастаған құсы болса сөзге қалып жүрерміз. Ө.Кәр. ~ Ауылдағы той-думанда, алтыбақан басында, көл жағасындағы айлы түндерде көңіл қосқан, бір-біріне ынтыққан екі жасты сыртынан қарайлап көзге түспесе екен, сөзге қалмаса екен дейтін жеңгенің қашанда көңілі күпті, алаңдауы көп. А.Жақс. ~ Енді бұқаның енін сатып, қиянат қылған деген сөзге қалып жүрмейін. Ж.Сәм. ~ Әйелінің етегіне оралып сауыншы боп кетіпті деп кер ауыздар сөзге қалдырады. Д.Дос

Біреумен сөз таластырғанда мерейі үстем болды. ~ Қолына түскен арызды, Шыңғыс билерінің қарамағына берген. Сонда шешен Асаубай, Бексарыны сөзден жығып, билер жер әперудің орнына өзіне ат, шапан айып салған. С.Мұқ. ~ Еңсеп әкесінің біреумен кер-мәр сөйлесіп жатқанын әлі көрген емес, бірақ пәленшекеңді, түгеншекең сөзден жығып кетіпті дегенді талай естіген. Ә.Кек. ~ Біздің Топқайыңға «Алты таздың ауылы» деп ат тағып кеткен жездеміз Садық еді. Апайымыз Нұрбаланы сөзден жыға алмағанда алты тазды санап беріп тоқтатады екен. Қ.Ысқ.