ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Үндемейтін болды, сөзге араласуды қойды. ~ Айтқанда– а… Ол өзі не ғой… Сен әйтеуір аз үй Шапыраштыдабасшы боп атқа мініп жүрсің… Жасың болса, бізден кіші… Мынау отырған ақсақал, қарасақалы алдына мені салып отыр түге… Біз сөзден қалғалы қашан. Ағайын, ашсаң – аяңда, жұмсаң – жұмырыңда болушы едік… Ж.Айм. ~ Ж а ң ы л. Бірақ тез уақытта қызмет табыла қоймады. Алғашқыда мен оны уайымдаған да жоқ едім. Бірақ күн асқан сайын сөзден қалып тұйықталып бара жатқанын байқадым. Т.Ахт. ~ Қазір сол «қайткен күнде табылуға тиісті кемшілікке» кезікпей, сіркесі су көтермей келеді. Төңірегіне кешірімшіл көзбен қарайтын манағы көңіл–күйі жоқ, сөзден қалған. М.Қаб. Сөйлеуге шамасы жоқ. ~ Көп уақыт үйде тұрмас жазы-қысы. Әкесі сөзден қалған, жасы жеткен, ЕндігіЖәмиләнің есі-дерті: Жақпақшы соны күтіп қызметпен. С.Тор. ~ Мезгілден мезгіл өткен сайын Жәмеңкенің халы ауырлап, тұқыртып әкетіп бара жатты. Сөзден қалғанына бірталай уақыт болды. М.Әу. ~ Біздің дауысымыз жаннатқа сапар шеккен адамның құлағына жетпейді. — Міне, солай, тілден қалмай — ақ, сөзден қалды. Екі апта толады, енді, — деп түсіндірді келіні. — Оқта-текте бір жауап қайтарғаны болмаса… М.Кәр.

Бір-біріне кезек бермей сөйледі, дабырасты. * Қарашолақ азаматтарының ащы тері шықты. Біреуге біреу сілтеді. Шешендердің шеке тамыры білеудей болып, жыққан сиыр көзденіп, сөзге қонақ беріспеді. Ж.Айм.* Сөзге қонақ бермей, ауыздары жабыса желпілдеген екеуге ерген Елтай әрі-сәрі. Өмір қызық-ау! М.Қаб. * Кейде жамыраса сөйлеп, сөзге қонақ бермей, бірін-бірі талап, жұлып жердей ұмтыла түссе, бірде өздері отырған ояз кеңсесінің шаңырағынан қаймыққандай … еді. С.Жүн. * Ноғайқұлдың Зейнел-Нәбиге не айтқаны белгісіз, бірақ ертеңінде Күлзия осы ауылға келіп, Ырысбикеден түстік жеді. Кілең әйелдер гулесіп, сөзге қонақ бермей, жарыса сөйлесіп, кеңеске қарық боп жатты. Т.Әл.

Әңгіме ұзаққа созылды, бәір әңгімеден кейін екіншісі туындады. ~ Айжан оқуын бітіргеннен кейін … жақында ғана Алматыдан оралғанын, өткен күні Нұрланның бөлесі Нұрқат, сөзден-сөз шығып, тәптіштеп жеткізген-ді… З.Шаш. ~ Үйде шай ішіп отырған кезде сөзден сөз шығып, қонақтардың біреуі жаңағы бесатар асынған жуан сарының құралайды көзден тигізер мықты екенін айтып, қоймағаны. К.Сег. ~ Мұнда бір азғантай үй іші мәселелеріне байланысты. Сол күні кешке таман Балта Төлендин, Петр біздің үйде отырдық. Сөзден сөз туды да бүгін бақшаны аралап, біраз серуен құрып келсек қайтеді дестік әйелдер отырып. М.Дәул.

Айтылған сөзбен келісті, мақұл көрді. ~ Қарындасың болмаса, Жауда қалар қайран бас. Арқаңды жапқан қолаң шаш, Қарағым, сөзге құлақ ас. Мен кешігіп, келмесем, Сіздерде бол тілектес, Қараспан тауын жайлаған Қалың қыпшақ қарындас. А.Байт. ("ҚҚҚ") ~ Қазақтың халықтық музыкасы негізінде «Айман — Шолпан», «Қыз Жібек», «Ер Тарғын», «Жалбыр», «Біржан — Сара» сияқты көптеген қазақ опералары туды. Концерттік ұйымдар мен жекелеген әншілер де халықтық музыканы кеңінен пайдалануда. Алайда осыншама мол байлығымызға әлі күнге дейін арнаулы зерттеулер болған жоқ, «Қазақ музыкасы бай» деген жалпылама сөзге құлақ асумен ғана келеміз. С.Мұқ. ~ Үндемей отырды қыз құлақ асып, Ұялып төмен қарап бетін басып, Жат жұрттық екендігін сонда біліп, Азырақ қамығады көңілі жасып. БС. "Талайлы құл…" ~ Серке де Қапанды қостап, Исаның «қайтатын шығармын» дегенін құптамады. — Жөн сөзге құлақ асқаның өзіңе пайда. Айтқанға көну керек. «Елден Орынборға жетудің өзі оңай емес. «Оқимын» деп жер түбінен құдай айдап келген екенсің, осында қалуың керек. «Оқуды тауыстым» деп ойлайсың ба?! А.Жақс.

Біреудің ұтымды сөзіне тиісті жауап бере алмай, пұшайман болды. ~ … бір ауыз тілдеспей жатып сөзден сүрінген Қосиманов, әшейінде жөпшендіге жол бере қоймайтын ауыздықсыз асаулығына басып, тосылып қалуды бойына шақ көрмей дөрекілеу жауап берді. С.Жүн. ~ Әсаға, бұл Құлыстайда, Құлыстай ғана емес, исі Найманда дәл қазір сіздің алдыңызға түсетін, сізді сөзден сүріндіретін ақын бар деп ойламаймын. Қ.Жұм. ~ Сөйтіп жүріп ауылдастарын қойдай бөріктіретінін қайтерсің! Аузымен орақ орады, сөзден сүрінбейді, дәлелмен соғады. Ә.Асқ.

Айтқан ақылға мән бермеді; тыңдамады, мән бермеді, жөн санамады. * «Адам емес, аңсың», — деп. «Өнер-ғылым білмеген, Біріңді-бірің күндеген, Тура жолмен жүрмеген, Төрт аяқты малсың», — деп. Сөзіме құлақ қоймады, Партияға тоймады, Кім өз елін ойлады, Надандықта қалсын деп? Шәк. ~ Бірақ осыншама мені жауындай көріп, сөзіме құлақ қоймағаны қалай? С.Ғабб.

Ортақ тіл табысты, ойлары бір жерден шықты, тіл табысты, бір-бірін ұнатты. ~ Әуелі жеңіл қалжыңдасып жүрді. Сонсын сөздері жарасты. Ақыры тіл табысты. М.Сүн. ~ Сөздері жарасып тұрса, бір ауыздан шыққандай Еркеш еріп-ақ кетер еді ғой, ол бірақ көңіліне ұяламады. К.Өтж. ~ Қайтсе де Бекзат Қалдыбаймен жолығуды шешті. Мейлі, сөздері жарасар, жараспас. Кездесу қажет. Алдынан өтуге тиіс. Н.Дәу. ~ Менің журналист екенімді естігеннен жақындап, сұхбаттасқысы келетін ниет білдірді. Сөзіміз бірден жараса кетті. С.Досж. ~ Қазақты көріп дауыс салды. Бәрінен Сейтектің даусы қатты естілді. — Атам- ай! Ата-ау, Қазағың келді, білдің бе! Сөйлесе сөзі жарасқан, ойнаса ойыны ұнасқан, шыны қалжыңға, қалжыңы шынға ұласқан, қанды көйлек, майдандос досың, өзіңнің Қазағың келді. Б.Қыд. ~ Әңгіме-дүкен қыздырып, Елестеп өткен кездері, Жастыққа қиял жүздіріп Жарасты достар сөздері. М.Раш.

Біреудің айтқанына ынта қойды, ықыласпен тыңдады. ~ Соның философиялық мәнін жастарға айтсаң «тыңдамайды ғой, тыңдамайды» деген сөздері айқын естіліп тұрды. Баукең ол сөзге құлақ салды да, маған қарап: — Мынау сенің Дерпенің бе? — деді. Ә.Нұрш. ~ Бұл батырдың ішінде Кімдер бар да, кімдер жоқ, Жаңбыршының ұлы Телағыс, Боқсақтың бойы боз қамыс, Мұсадан туған отыз ұл, Енді Смаиыл тобаяқ, Ойлап тұрсаң о да бар. Орақтан қалған қос жетім, Қарасай, Қази бұ да бар. Байбөрі бай баласы Алпамыс батыр тағы бар. Алпамыспенен дос болған Нәсілі кәпір демесең, Қаражан батыр, бұ да бар. Осы сөзге құлақ сал, Құлағың сал да есіңе ал, Есіңе алсаң несі бар. Қаз. ерт. ( "Ақбілек қыз- Тұрғын бала") * Ақылын жанашырдың алмаушы едің, Сөзіне, сірә, құлақ салмаушы едің. М.Дул.

Ортақ тіл табыспады. ~ Ішке қайтып барғысы келмеді. Бұнымен қатар жатқан екінші көршісі Көткеншек Көшен еді; қырсық шалмен жатарда сөздері жараспай қырбайласып қалған-ды. Ә.Нұрп. ~ Едіге күткендей, Ұзынтұра Еділбай мен қарауылдар бастығының сөздері жараспай, бірден үмітсіз дүниеге айналды. Ш.Айт.

Зейін қойып тыңдады; елең етті; елегізи тыңдады. ~ Иә? — Көзіне үйіріле берген жасты қолымен бір іліп тастап, сөзге құлақ түрді. Г.Сейт. ~ Калашников сөзге құлақ түре тұрып кездескен қыз-келіншектердің киім киісіне, жүріс-тұрысына қарайды. С.Ел. ~ Шәрбану абысынынан сәл жоғарылау жайғасып, қайын атасының кесесін әперіп отырған Қатира да қыбыр етпей сөзге құлақ түрді. А.Жақс.