ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Сән (мода) үлгілеріне еліктеді, әсіре сәндікке құмартты. ~ Хабардар әріңнен де, беріңнен де, Қатпарлы ақын, сән қуған серіңнен де – Мен бір жан көзіне айтар көңіл жықпай, Аға мен ініге де, келінге де. Т.Әл. ~ Мәні де қалмаған секілді, Өмірде «сізің» мен «бізіңнің». Болмаса, болмасын күйім де, Сезіндім тап-таза күйінде. Құмар да емес ем жасымнан, Сән қуған сауықшыл үйірге. А.Жақ. ~ Тарихи дамуға байланысты тері-жүн киімдер дәуірі, жібек пен мата дәуірі, өркениеттің даму кезеңдеріне байланысты өзгеріп, түрленіп, дамып, жаңарып, өткен тарихын тағы қайталап отырғаны анық. Сән-салтанат, сән қуалау, сал сері, хан, сұлтан киімдері, ханша, ханым, ақсүйек киімдері даралана түсті. Ж.Баб.

Қазақ сәрсенбі күнін ерекше, қасиетті күн деп санауына байланысты, сәрсенбі күнгі іс, бастама әрдайым сәтті болады деп есептейді. ~ Ол ақырын ғана көзін ашып «Ә, келдің бе? Сені сарылып күткеніме көп болды. Кел, төрлет! Сәрсенбінің сәтінде сенің де ісің оңға басар» деді Ажалға, бұрыннан аралас-құралас жүрген адамдай бойындағы еркіндікпен. М.Рам. ~ Сәрсенбінің сәтінде туыстары ақ жол тілеп жолға шығарып салды. Құлжа қаласына түс ауа жетіп, арнаулы тексерілетін емханаға барды. Н.Абд. ~ Келесі күн сәрсенбі еді, "сәрсенбінің сәтіне" күйеу баланың екі ағасы, Нұрәли мен Балбала "Терең — Шатқалда" отырған орманшы Ботабайдың үйіне Бөрібай — Бөкеңнің "Волгасымен" келіп, бой жетіп отырған қызы Сәнияға құда түсті. Ә.Тар.

Сән-салтанатқа бөленді. ~ Жер сезгендей тыныштық, таң айбынын, Көшіп жатыр көзінен талайғы мұң. Менің елім бұл күні сән құрады: Жүгіргенде қыз қылық тау бұлағы, Тербеледі тіл қатып тал, құрағы. Ф.Оңғ. ~ Саған байлық тілер ем мен, бірақ ол — бір әңгүдік, Есігіңнен кіргенімен паң күліп, Жүргенімен шеру тартып, сән құрып, Саған жолдас бола алмайды ол мәңгілік. М.Мақ. ~ Қосарлы болмас па еді мәңгі жарас, Жалқылық жалғанда бұл сән құрамас. Бұтағын бұдыр-бұдыр кеңге жайып, Жапанда қалай өскен жалғыз ағаш?! Ә.Қай.

Қазақ халқы сәрсенбі күнін көне замандардан жоғары бағалап, киелі санаған, бұл күні іс бастау, жолға шығу қашанда оңтайлы саналады. ~ Күліп жібердім. – Сәрсенбінің сәтті күні. – Сәрсенбі? Ол қашан? Жүрелеп отыра қап, кішкене саусақтарын бүгіп, біртіндеп санай бастадым. М.Қаб. ~ Сәрсенбінің сәтті күні Гүлнашты ұзатамыз деп отырған. Жол жабдығы толық қамдалып, аттану ғана қалған. Гүлнаш та іліп алар киім-кешегін киініп, қалған-құтқанын жиынтықтап, буынып-түйініп, өз үйінде күтініп отыр еді. Т.Әл.

Әдеміленіп, жасанып, бой түзеді. ~ Барды айтып жатқан сөз емес, әуен мен үн. Көп күміс қоңырау сән түзеп, бір үн сала ма? Әлде нендей ғайып текті ақ қанатты асыл зат көк жүзінде күнге шағылыса ма! М.Әу. ~ Екіншіден, үстімде тоқыған жүн шалбар, жүн шекпеннен басқа лыпа жоқ. Соғыс біткен жылғы керемет таршылықты кім ұмытты дейсің. Бой көтеріп, сән түзейтін жасқа келіп қалғанда, осыдан қиын ештеңе жоқ екен. Т.Әбд. ~ Қос қапталдағы сән түзеген зәулім теректер сөгіле жарылып, көз ілеспес жылдамдықпен қылт-қылт қамшы сілтеп қалып жатыр. Т.Сәу. ~ Үлкендер жағы Ерекеңе сәлем береміз деп сән түзеп, бай үйіне беттеп бара жатса, балалар босағадан сығалап асыр салып, қазан-ошақты аңдыған иттерді қуып мәз. О.Бөк. ~ Тегіс жарқырап әдемі киінген. Бозбалалар ақ көйлек, қара костюм, біразы алабажақ галстук байлаған. Қыздар жағы қызылды-жасылды сән түзеген. Н.Сер. ~ Сарғыш, жұқа қағазға оралған қой еті, майлы қазы-қарта, бөдене бауырсақ, пластмас дорбаға салған тұздалған қияр, қант-мәнпәсиге дейін төбе көрсетіп, стол үстінде сән түзеп жатыр. М.Сүн. ~ Жолда ойы сан-саққа бөлінді. Көз алдына қала елестеді. Көше бойына сән түзеген зәулім үйлер… Д.Әш.

Күн арқан бойы көтерілген кездегі күншығыс жақ. ~ Ойпаңда көк ала құрақты кішкене көлшүмек. Айнала төңірек ылғи белес. Күншығыс сәскелік жақта көгеріп, зеңгір тартып, Көкшетаудың басы көрінеді. С.Сей. ~ Бесін кезі, күн қоңыр бұйралау еді. Жол аузында түстеніп, дамылдап жатырмыз. Қалашылар осы жерде сәскелік жағына қарай, өз елдеріне жүрмек. С.Сей.

Әдемі киініп, бойын түзеп, сәнденіп, ойын-тойға, сауық-салтанатқа бой ұрды. ~ Анау Жақып сән түзеп, сауық құрған Құрдасым емес пе еді бір күн туған? Мен туғанда, табылмай қара сабын, Ол туғанда, иіс сабын тәнін жуған. С.Тор. ~ «Ұрын барып, есік аттап, сән түзеп, салтанат құратын менің балам сылқылдаған бай баласы емес қой, жақын арада бір жөнін істейік, Қанипаны ұзатуды тездетсін», — деп, бір туысынан Жәукеге сәлем айтты. С.Ом.

Сәскеге шейін жетуге болатын қашықтық. ~ Арбаның дауысы шыққан соң, Көңілім тұрды ұнатпай. Ішім жаман мұздады. Бөрі көрген ылақтай. Тап Жолекке келгенде, Жан тапсырады ұзатпай. Бұйрық болды Алладан, Сәскелік жерге шыдатпай. Намаздыгер шағында, Дауысы шықты арбаның. А.Байт. ("Төлебай") ~ Шырағым, алыс емес Қаршыға ақын, Болады сәскелік жер аулы жақын. Есітіп дабылыңа сенің қанық, Шақыртып алдырайын көрсең мақұл. "Қыз Жібек". ~ Күн сәскелікке көтеріліп, енді күдер үзе бастағанда, қырдан құмырсқадай қыбырлап, қалың жылқы құлайды. Сонда сәскелік жерден есіткені-ау… З.Шүк. ~ Жалғыз інім Жанғазы совхоздың қойын бағады. Осыдан сәскелік жерде Тасқұдықтың ойпаңында отыр. Ә.Тар.

Әлдебір істі, әдетті ерекше сәндікке, салтанатқа балайтын болды. ~ Әрине, бұл заманда балаларының өз әке-шешесін керенаусың деп қорлауы сәнге айналып кетті ғой… Ф.Дос. ~ …жалаң бас, бас киім орнына иманжапырақ пен шырмауықтың балғын жапырақтарынан гүлдесте таққан, — соңғы кезде бұл сәнге айналып, оны әшекейлеуге алуан сипатта құбылта қолданылатын Тир пүліші мен жібек пайдаланылады. М.Серв. ~ Ертең кешке сен сымбатты жұрт алдында сәнге айналған әйелді графиня Теодораны көресің. О.Бальз.

Күн арқан бойы жоғары көтеріліп қалған шақ. ~ Поезд Алматыға күндіз сәскелік кезде келді. Күздің аяқ кезі болса да күн жаздыгүнгідей маужырап тұр. Жұрт жеңіл киіммен жүр. Б.Соқ. ~ Екі аттық бос арбаны салдырлатып айдап, міне Тұйыққа келіп отырмын. Бұл сәскелік кез. Көше қаңырап бос. Кәзір көктем егісінің нағыз қарбаласқан қызу кезі. Жұрттың бәрі жұмыс басында. Б.Соқ. ~ Сәскелік шақ. Шілденің аптабы белең алған. Бесқанат қоңыр үйдің кел бетке қараған іргелігі мана түрілген еді. М.Сүн.