ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Жақтырмады; түсін бермеді. * Дегенмен, найзаңа ілікпейтін, қылышың кеспейтін мына жел деген пәленің осынша жын ойнағына зығырданы қайнап та келеді. Сонда да, тоқтаймыз ба, қайтеміз дегендей, сары күймені айнал соқтап, қайта-қайта келе берген қол басыларына еш шырай танытпаған-ды. Ә.К.

Оңалды, жағдайы түзелді, тұрмысы жақсарды. ~ Жаз еді, жайлау еді. Елге келгелі Дарханға ептеп шыр біте бастап еді. О.Бөк. ~ Қарақатын қаданы білдірмей есік алдында жатқан отынның астына тыға салды. — Мәку-сәкуді қой да үйлен. Шүйкебас алмай шыр бітпес деген,- деді Дос дүңкілдеп. Ә.Нұрп. ~ Далаға шыққан соң, қыдырт деді. Қиналғанына қарамастан, өзін-өзі зорлады. Ақыры қатып, қаңсып қалған қу сүйекке қайта шыр бітіп, ол жіпсігендей болды. М.Әбдіх. ~ Адамға шыр біткенде алдымен араны, тәбеті ашылады екен ғой. Торғай көжеге тойып қалатын Жолбасар да, мен де қазір тамақсаумыз. Д.Қуат. ~ «Алма піс, аузыма түс» деп, шырпы басын сындырмай шалқадан сұлап жатып алатын кержалқау мен құнтсыз езге қашан шыр бітіп көрген? Т.Сәу. ~ Тіліміздегі шыр бітті, шыр бітпеді деген тіркестер жеке адамдар мен хайуандарға қарата айтылады да, малдың ет женділігі мен етінің ояздығын, қызылды-қызылсыздығын, семіз-арықтығын, сөлді-сөлсіздігін, қоңды-қоңсыздығын, өңді- өңсіздігін, шырайлы-шырайсыздығын білдірсе, адамның барлық-жоқтығын, бай-кедейлігін, дәулетті-дәулетсіздігін, малды- малсыздығын, аш-тоқтығын білдіреді. Демек, «шыр бітті» деген сөздің барлыққа, «шыр бітпеді» деген сөздің жоқтыққа жауап беріп тұрғаны өз-өзінен белгілі. Ж.Баб.

~ — Патша заманында ұлықпен шырайы жақсы әр рудың бір шошағы атқа мінеді екен. Сол сияқты қазір де Нұрсұлтанның төңірегі билеп жатыр. Т.Рыс.

Жаңа туған сәби; нәресте. ~ Қасаңбаймен Әутәліп ақсақал төңірегінде ауылда көп әңгіме айтылатын. Алпыстан асып, жетпіске таяса да шыр еткенге зар болып өткен қосқарияны аяғаннан айта ма, әйтеу екі шал туралы жұрттың күңкіл-сүңкілі бітпейді. Ы.Дәб

~ Алексей Александрович осы пікірлердің желісін жазып алған соң, шырайы кіріп, жүзі жайнап сала берді. Л.Толс. ~ …ол дауылдардан соң, сол нөсерлерден соң, дүниенің шырайы кіріп, жап– жасыл шұрайлы әлем жарқырай түскендей, көңілі бірден көтеріліп, көңілі бірден тасып сала берді. Ә.Тар. ~ «Сәмет Жадыраның қызын алды, айды аспанға бір шығарды» деген қалжың тарады бүкіл елге. − Әңгімеміздің шырайы жаңа кіріп келеді,- деп көтермелеп қойдым. С.Ом. ~ Ақ жонық жабайы скамейкалардың аяқтары ауыр–ауыр салмаққа шыдас бермей былқылдақ сазға батыңқырап бара жатты… Микрофонға қайтадан тіл бітіп, тойдың шырайы кіре берген. Ш.Мұр. ~ Қазірге дейін жазылып еркінси алмаған, тәулік бойы салқын тыныштық сақтап, ауыр қабақпен қамалған қонақ атаулы енді осы дастарқан үстінде ғана қабақ жазыңқырап, шырайы кіргендей болды. Ж.Ахм.

Жан даусы шықты. ~ Кенет Қозбағар сандықтың түбінен кішкене, алтын жалаткан ағаш құтыны суырып алды. Хансұлу ышқынып калды. — Тиме! — деп шыр етті. С.Ел. ~ Кенет алдыңғы жаққа жайғасқан келіншектің алдында манадан саусағының сыртын еміп, әркімге бір жапақтап отырған сәби шыр етті. М.Қаб. ~ И, пәтшағар, біреуді қосақтамасаң, отыра алмайсың ба? Өз шаруаңды айта бермейсің бе, – деп шыр ете қалды біреуі. Т.Әл. ~ Жаз түні қамшы сабындай келте емес пе, әні-міне дегенше таңның хабаршысы — бозторғай шыр етті. А.Сей.

~ Зағипа — жасы жер ортасына келіп қалған, сары қатын. Бірақ көңілін анау-мынау келіншегіңе бермейді. Бетінің шырайы қашып болмаған ашаң, қағылез әйел әмсе жасаң көрінеді, Соған орай жеңіл-желпі тәжіке тілеп тұратын мінезі және бар. Т.Әл.

Жағдайы түзелмеді, оңалмады, семірмеді.~ Сидиған қарыңа қарап, жұрт сені шыр жұқпаған үйдің баласы екен дейді ғой. Ә.Кек. ~ Өзге жақтың байларына ерген жігіттер жұмырланып, жетіліп, әлденіп ауқаттанып, байып жатқанда осыған ерген кісінің бойына шыр жұққаны бар ма? І.Жанс. ~ Таңнан кешке дейін тапырақтап шабамыз да жүреміз… сондықтан шыр жұқпайды да біздейлерге. Д.Қуат. ~ Ә, бәсе, әне, анау қамыс өсіп тұрған жер Мәсет бұлағы. Өзі шыр жұқпаған кедей болған деседі ғой. Атағы құнан қойды бір өзі жеген мешкейлігі менен алып күшімен шығыпты. К.Жүн. ~

~ Шошалаңдаған қағілез сендер тұмсығын жұлдырып, курс-курс сынып басы зеңіп, шыр көбелек айналады. Ж.Айм. ~ Ыстық қан басқа шауып, жер– дүние шыр көбелек айналып жүре берді. М.Сүн. ~ …дүние тегіс тағы да шыр көбелек айналып тұр, бірақ алғашқыдағыдай емес, оған да үйренейін дедім. С.Мүр. ~ Сәлден кейін, түсінен шошығандай, оқыс сілкініп, қанатымен су сабалап шыр көбелек айналды. Т.Сәу.

~ Байшуақ та тоқпақ жалды торысын шыр көбелек ойнатып, соларға қарай бұрылған. К.Сегізб.