ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Әлдебір іс-әрекеттің қозғаушы күші, себепшісі, бастауы, итермелеуші негізі болды. ~ Содан ойлана жүріп ой түйді ме екен, әлде бүгінгі менің мына жағдайым… екеуімізге ортақ, жан біткен нәресте түрткі болды ма екен, не де болса жәй ұйқы ашар әңгіме емес, күйеуімнің ар жағын ашып келеді. Т.Ахт. ~ Осы екі журнал мен бір газеттің жұмысына қазақ иялыларының атақты тұлғалары араласып, қазақ халқының мүддесіне қатысты маңызды тақырыптарды қозғап, ұлттық ой-сананы оятуға түрткі болды. Жабыла оқитынбыз. Бас қосқан жерде қызу талқылайтынбыз. А.Жақс.

Өңі бозарды, құп-қу болды. ~ Шұңғыл шатын, мейірімді Алтай түсі қашып, түнде жорытқан жорықшыға соққан ғой. Ж.Айм. ~ Бейшара Оразкеннің түсі қашқан, Жылауға, қозғалуға есі адасқан. «Аяғым ауыр, қой деймін!» – деп айтқанда, Дүр қамшы ойнап кеткен қайран бастан. М.Жұм.

Түс қайтып, күн екіндіге бет алған кезде. . ~ Түс ауа босқындарды барып көріп кел деп үлкен ұлын жұмсап еді, көп ұзамай қайтып келді. Өңі сұп-сұр Қалың кірпіктері жаппай көтеріліп, бадырақ ала көзіндегі бар үрейді жарқыратып жайып салыпты. Ә.Кек.~ Арысқа түс ауа жетті. Күн жексенбі еді. Балалары үйде екен. Есік алдына тоқтаған арбаны көріп, Есіркеп майкасымен далаға жүгіре шықты. Д.Ис. ~ Орта жайлаудың мал тұяғымен шаңы шыға бастағасын төр жайлауға қарай көшкен ауыл араға екі қонып межелі қөне қонысқа түс ауа әзер жеткен. Қ.Мүб.

Жүзінен ызбар зіл, қаскөйлік нышаны байқалады. Бұларды қуып үш-төрт жылқышы да шауып кетті. Жылқышылар екі-үш рет ұрысып, қағысып, байқасып шықты, Бұл жолғы жау бұрынғылардан гөрі бата қимылдайтындай түсі суық, екпінді еді. М.Әу. ~ Оның ойын есіктің сықыры бөліп жіберді. Әкесі екен. Түсі суық, қабағы қатыңқы. К.Сег. ~ Жатқанда екі кісі түсіме енді, Қасыма түсі суық кісі келді. Кісінің сипатынан қорыққаннан: «Жаһанда мен көрмеген кімсің? — дедім. Шортанбай а. ~ Бәлем саған қылармын, Сен сыяқты шұбардың Түсі суық жыланның, Жағасынан алмаққа, Жыға сүңгі салмаққа Қашаннан-ақ құмармын! Ж.Жаб. ~ «Қасқырды қанша бақсаң да орманға қарап ұлитынын» білесің бе? Қалалы жерде татардың баласы бұзық боп өседі қанына тартып, — деп түсін суытты. С.Досж. ~ Құлайғыр мынадай малғұн мұндарға ишарат етіп, өз аузы мен аттың аузын қолымен ымдап «ауыздығын ал» деп момақан ғана белгі береді. Бірақ шерік оны істемейді. Қайта бой тартыңқырай, сыр бергісі келмегендей түсін суытады. Ж.Ахм. ~ Егер Рәш: «Ал айт! » деп түсін суытқанда, бала жым болатын еді. Рәш босқа сасқалақтады. Бұдан хабарсыз Тұрғанқұл.- Рәш тамақ суып барады деп отыр ғой. Кейін айтарсың! — деп желеу шақырды. Т.Әл.

Түні бойы көз ілмей ат үстінде болу. ~ Ай сәскелікке келген кезде, бозбалалар қысыр әңгімеге кірісті. Біреу жылқы баққанын, біреу қала шыққанын, біреу «түн қатқанын», біреу сасқанын, біреу ұялғанын айтысты. Ж.Айм. ~ ~ 1921 жылы маусым айының орта кезінде «Сарысу» деген өзенді жағалап екі кісі түн қатып келе жаттық. С.Сей. ~Үш ай тоқсан болғанда мұз қатады, Бикешті күзді күні ұзатады, Бикешті ұзатат деп естіген соң Арқадан Сегіз серің түн қатады. Ә.Марғ. ~ Оу, түн қатып жылқы айдау оңай ма? Әй, Орынборға жеткенше құр сүлделеріміз қалатын шығар… О.Сәрс. ~ Ол Жәкей ауылындағы солдаттардың араққа араласуы көп ауылдың бүгін түн қата көшетіндігінен хабарсыз екендігін білдіреді деп мөлшерлеген еді. Ғ.Біл. ~ Сарғайып сары белден таң атады, Ақ құба бидай өңді түн қатады. М.Әу.

Түбіне жетті. аяғын аспаннан келтірді. * Біздің қатын тойлы ауылдың түндігін теріс айналдырып жібере жаздады-ау. Б.Нұрж.

1.Құртып тынды; сорын қайнатты. * Күләш (жылап тұрып). Ойбай-ай, не істедіңдер? Бетаузының бәрін қан басып кетіпті ғой. Қу тоқал-ай, түпке жеттің-ау! М.Әуез. * Жетті енді қам жер мезгіл, жатпа бекер, Ойламау келешекті түпке жетер. М.Жұмаб. * «Итаяқ пен Ақпанның түбіне жеткен Шепе дейді, құдай соны неге атпайды?! «Тастаған шоқпар сорлыға тиеді», деп, шоқпардың ауыры Күнтайға тиді. С.Мұқан. 2. Тәмамдады, бітірді, тауысты. * Сүйтіп қиқалақтап отырып, трилогияның да, очеркмақалалардың да түбіне жеттік-ау! Г.Бельг.* Шеттерінен доцент, профессор, академик. Оқудың түбіне жетіп болдық, толдық, енді бізге өзгені оқыту ғана қалды деп есептеді. Т.Сәук.

Түн демей, күн демей, жайлы төсегінен безіп, көз ілмей жорықта жүрді д.м. ~ Ер төсектен безінбей, Ұлы түске ұрынбай, Түн қатып жүріп, түс қашпай, Тебінгі теріс тағынбай … Махамбет. ~ Түн қатып, түс қашқан жорықтарда қолыңды бастап,туыңды ұстадым. К.Сег. ~ Ел жатып қалғанда түн қатып, түсің қашып, басыңа не күн туып жүр. – Шаруа бар, ақ жеңеше. Шар-у-а!.. Ә.Нұрп. ~ Қаңтардың қара суығында Ертістің екі бетінен жарып жылқы алып, түн қатып, түсі қашып жүретін қызыл көз. Айналасындағы елді ұрлығымен қан-қақсатқан. І.Жанс. ~ «Көз тілдім — бәрімізді бір шұқырға үйіп отырған — Арыппай, кезеніп келгенім Мамозы… Түн қатып, түсі қашып келген де сол мұндар ғой. Ж.Ахм. .

Әр шаңырақ, жеке үй. * Түндік басы жылына төрт сом алым төлегені болмаса, әскерге лау, азық бергені болмаса, бұларда не шығын бар? Ж.Айм. * … өз тұқымына түскен алымшығынды түндік басына үлестіру, жинау, олардың арасынан мал табу Көксаудың қолында. Ж.Айм. Патшалық Ресейдің әр үйге салатын салық атауы. * Түндік басы жылына төрт сом алым төлегені болмаса, әскерге лау, азық бергені болмаса, бұларда не шығын бар? Ж.Айм. * Мұндайлық айналма пәленің ашық аты — «Недоймке», «Қарашығын» және биыл түскен «Түндік басы». М.Әу.

Шынтуайтын айтқанда. ~ Ол қандай құдандалық? Түсінбедім, інішек. — Е, аздап ұқсайтындықтарын айтамын. Түптеп келгенде, құрма дегеніңіз араб жерінің, оазистерінің осыған ұқсас жидесі ғой. Ж.Шағ. ~ Бұл түптеп келгенде, бұрын-соңды еш жерден кезікпеген тың сюжет. Таза, қоспасыз, табиғи шығармашылық шешім. Қ.Жиен. ~ Біз бірбірімізді танимыз, баяғыдан білеміз деп ойлаймыз, түптеп келгенде, түк те олай емес, біз ең әуелі өзіміздің кім екенімізді зерттеп алайық та. О.Бөк. ~ Олардың да түптеп келгенде тірелетіні – түгел нәсілдің түбі бір. Түп атасы – Адам ата. Ү.Жәл.