ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Құлындамаған (не құлын тастаған, құлыны өліп қалған) бие. * Болыстыққа қайта сайланған Саурық бірнеше күн бойы той жасады. Ту биелердің бірнешеуі құрбандыққа шалынды. Ә.Шәр. * Ту бие, ту сиыр, құйрығы қазандай- қазандай құнан қойларды алдын ала сойғызып, қақаған қыс ішінде бие байлатып, қымыз ашытты. Т.Рыск.

Мақтанды, бөсті. ~ Ұлылықтың ұғынбай Әліппесін Адам ұлы бола ма қағып төсін? Әкім де емес, Хан да емес, Әркім де емес, Біртуарлар бастайды халық көшін! И.Сап. ~ Кедейіне байлық бердік, байына бақ бердік, бағланына тақ бердік – бірін де алмады: кедей кекжиіп қайқайған төсін қақты – менің байлығым кеудемдегі намысым дегені… Т.Сәу. ~ Күпінген желбуаздар төсін қағып, Күнелтер көрінгеннің пешін жағып. Шығады судан алтын балықтай боп, Балтадай батып кеткен есіл ғарып. Н.Айт.

Шытынаған аяз, қатты бұрқасын туралы. * Далада ырдуанның артқы жаты тұңғиық, айы суық, жұлдызы бөтен, ту деген түкірігің жерге жетпейтін сияқты, жүрегіңнің дүрсілі келі түйген келсаптың күрсіліндей. Қ.Ысқ.

Құшағын жайып қарсы алды. ~ Ресей бодандығынан қашып келген аш-арық қандастарыңа төсіңнен қоныс, төбеңнен өріс беріп, құшағыңа қысып қолтықтап көтеріп әкеткен едің-ау. Ғ.Біл.

Өнеге, ұстаным, ұран ретінде алға тартты. * Бұл жанталасып, арын сақтап,адамдығын ту еткен сайын жауласушылар да көбейеді. Ж.Шәк. * Өздерінің осы жүрістерін соншалық ақтап тұрған қайырманы жастық ұраны қып, ту етіп, шалқытып келе жатқандай. М.Әу. * Ел ағасы қарт би тапсырған салмақты сәлемді зердесіне ту етіп көтеріп Аягөз кеңесіне барған Боранқұлға сегіз қанатты ақбоз үйдің босағасынан орын зорға тиді. Ғ.Біл. * «Құдай жоқ. О Дүние жоқ. Бұ Дүние ғана бар. Сондықтан пешенемізге берілген осынау жалғыз өмірде шалқып қалуымыз керек» деп сайтани қағиданы ту етеді. С.Елуб. * Осында жабыла көшкен жалпақ керей баласы «ер екен, батыр екен» деп сенің есіміңді ауызға алады. Ту етіп төбелеріне көтереді. Ғ.Біл. * Іс бітті. «Лениндік идеяларды ту етіп ұстап, шындықты, тек шындықты ғана жазатын» советтік газеттің жарты бетін алып жайраңдап тұрсаң, кім сенбейді. Т.Сәу.

Мақтанып, күпінді. * — Пахраддинмен құда болғаның, шапан киіп ауыз жаласқаның өтірік пе, Шәріп?! Сөйте жүріп өзіңді "белсенді кедеймін" деп төске ұрасың! — деді. С.Елу.

Қоныстары қатар болып, тату-тәтті тұрмыс кешіп, ағайын-туыс болып кетті. * Кенесары жеңіліп, қолға түсіп қалған соң қырғыздар қайта шатақ шығарады. Өйткені Алатаудың суын қатар ішіп, төсекте басы, төскейде малы қосылған қырғыздар Бұғыбайдың бұл кездері мына Қараш асуының арғы жағындағы Шапырашты-Шыбылдың Жәдік ауылынан екенін білетін. Б.Қыд. ~ — Маңғыстау мен Атырау аймағы бір теңіздің жағасын жайлаған, төскейде малы, төсекте басы қосылған туыс жекжат ел. Шетінен батырдың ұрпағы, қара жаяуы жоқ. «Танысаң, Адайыңмын» дейтін ағайындар. Мұнайшы болу да батыр, батыл адамның қолынан келеді. Ү.Жәл. * Бай-төреден құтылып, төскейде малы, төсекте басы біріккен жамағат ауыл-ауылымен топтасып, ұжымдасты М.Қаб.

Елді елең еткізген ерекше әрекет, төтенше уақиға. * Әсіресе Жасылкөлді бүлдіртпеу үшін табанды кірісіп, төтен іс — әрекетке баратын да сол. Шамасы, энергиясы да көп. Б.Сарбал. * Айласымен кәпірдің Арам боп тұр жер үсті. Кез болған маған төтен іс, Ақыл-есті бөлісті. "Зарқұм". * Мұның бұрынғы "жорықтарынан" хабардар қауым оның тағы бір төтен іске бет алғанын көріп, қошеметін аяған жоқ. О.Сәрс. * Сол ертегі-аңыздың айтуынша Қаратау «зілзаланы» басынан кешірген. Топанға төтеп берген. Қазығұрттың басында кеме қалғанда, бұл таудан дария тасып, су тасыған. Т.Әл.

Дұшпанның шабуылына шыдады, табандылықпен қарсы тұрды. * Бір күн, бір ай емес, қысы-жазы, сан жылбойы үй-күйсіз, қалың жаудың ортасында, қауіп-қатермен күн кешу оңай болмаса керек. Бәрінетөзіп, бәріне төтеп беру керек қой. А.Жақс. * Өйткені жазда семірген мал қысқа төтеп береді, көктемге жілік майы үзілмей кәміл жетеді. С.Бақб. * Асфальт екеш асфальт та өрттей ыстыққа төтеп бере алмай балқып жатыр. С.Дос.

Әңгіменің тоқ етеріне, негізгі тақырыбына ауысты. ~ Тағы да негізгі айтарымнан ауытқып барам да? Мақұл. Төтесіне көшейін: шешем жиі сырқаттанатын. Ж.Нәж. ~ Қылмыс дегеніңіз қалай жасалады? Мен өзі не болғанын да білмеймін. — Дәрі сатып ал дегенді білесің‚ — деп тергеуші төтесіне көшті. Қ.Түм. ~ Ретін тауып, жейдемнің жеңін бе, өңірін бе, сипағысы келетін сияқты. Сәл шегініп, жалтарып кеттім де: – Неше атадан қосыласың?– дедім мәселенің төтесіне көшіп. М.Қаб. ~ Турасына көшейік, бес биенің сабасындай балпаң–балпаң басқан Бальзак жазғанды, Бальзак тудырған әдеби құбылысты біздің балпаңдар жаза алды ма? Жаза алмаса неге жаза алмай жүр? Ж.Аяз. ~ Сөздің турасына көшсек, сен автордың туындысын ұрлағансың да, оны өзіңше жазуға талпынғансың. Алайда, ұрлықтың аты – ұрлық. Ұрлығың жекелеген сөйлемдерден–ақ көзге ұрады. Д.Қуат. ~ Тамам қаймана қазақ жалпылдап келіп жатқанда, екеуіңнің тым– тырыс жатып алуларың мені ойландырып тастады. Соның төркінін білейін деп келдім деп сөздің турасына көшті. Мына екеуі қопалақтап, сасып қалды. К.Хам.