ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР

Екі көзінің үстінде көзге ұқсас ақшыл дақтары бар төбет. Әдетте жағымсыз реңкте қолданылады. ~ Аңшының ізімен шоқытқан ін күн еңкейе жүруге жарамай, сағалдырық түбінен бастап, қолтық шабы сабынданып, аяңға түскен. Қара қасқа, төрт көз иттің де күні сондай. С.Жүн. ~ Аңшының ізімен шоқытқан ін күн еңкейе жүруге жарамай, сағалдырық түбінен бастап, қолтық шабы сабынданып, аяңға түскен. Қара қасқа, төрт көз иттің де күні сондай. О.Бөк. ~ Ал, түске төрт көз ит кірсе немесе ақ төс қара ит көрінсе бұлар дұшпандарың, олардан сақтанудың қамын ойлану керек, дейді түс жорушылар. Р.Нүс. ~ Әмірсана құдайдың қарғысына ұшырап, төрт көз қара төбетке айналып кетіпті деседі. Сол төрт көз ит бүгінге дейін Құбының құмында жападан- жалғыз қорлықпен күн кешіп жүрген көрінеді. Жапан түзде шөлден қаталап, тілі салақтап, бір жұтым су іздейтін болса керек. Қ.Жұм.

Қару-жарағы, құрал-сайманы, керек-жарағы түгел, сақадай сай, ештеңеге мұқтаж емес. ~ Бұрынғыдан қалған, «Сүлеймендей қуатымен қылдырықтай құмырсқаға тимеген» деген сөз бар. Ал бүгін сен қандайсың?.. Төрт тұрманың түгел сай, тырнақтай тарту аласың. Қос уыс алтын берсе, екіншісінен дәмеленетін пейіліміз бар. Ж.Ахм. ~ Біздің міндетіміз – төрт тұрманы сай патша әскерімен қан төгісіп қырылысу емес, оларды көшке жолатпай алдандырып, адастырып Тарбағатайдың күйгей бетіне, Үржар қапталына асырып әкету. Ғ.Біл. ~ Әлгінде үкілі домбырасын безілдетіп, кеуілдеген даусымен бүкіл аула, бүкіл қаланы жаңғырықтырған жыршы да Боранқұлды төрт тұрманы сай бір атқа мінгізіп, төрт құбыласы түгелденген хан сарайына кіргізіп, сегіз ұжмақтың төріне шығарып, патша тағына отырғызып жібергелі шақ қалды. Ғ.Біл. ~ Сағынам, ауызға алсам Исатайды! Ер тумас ел жағынан ондай жайлы. Қарадан халқы сүйіп «ханым» деген, Жігіт еді төрт тұрманы түгел сайлы. Шернияз.

Керек адам тегіс жиналды; бәрі көз алдында. * Бір күні кешке таман байдікінен алған жамандаттың сүйек-саяғын асып, орталарына қойып, жеп болған кезде, төрт көзі түгел отырғанда, Шекер құда-күйеулерінің келетінін ескертті. Ж.Айм. * – Көп рудың ортасында отырғандықтан біз сендерден бөлініп кете алмаймыз. Бірақ, төрт көз түгел отырып шешкен дұрыс емес пе? – деп Асылбай сәл жібігендей болды. Ә.Шәр. ~ Арынғазы тентек Асанның аяқ-қолын байлатып әкелдірді. Байжігітке өлім жазасы кесілгенде, осы билердің төрт көзі түгел хан ордасында отыр еді… З.Шүк. * Қаратау қырқасынан өрген жамағайын, Қырғызалының төрт атасының шалдары, әктепсымақтар, төрт көзі түгел, Доскейдің кең отауына лық толған. Д.Досж. * … Үшбас қампиған қалтасын сыртынан ұрып қалып еді, көп асық: «Біз мұндамыз, төрт көз түгел, саспаңыз» дегендей күтір-күтір ете қалды. М.Қаб.

Күллі әлем, бүкіл дүние. * Кей күндері Дархан дәл қазіргідей қашаға сүйеніп, оңаша ойдың күзетінде тұрғанда «осы шойын жолдың тамыршысындай шағын ауыл – Құланды төрткүл дүниедегі толайым жақсылық пен жамандықтан құралақан қалып, дүбәрә тірлік кешіп жатқан жоқ па?» – деген азғырынды пиғылға барынқырайтын. О.Бөк. ~ Мектептен өзге төрткүл дүниенің қыр-сырына ден қойған, адам табиғатының небір қазынасын жиған қартқа сәлем беріп тұрғандайсың. Ш.Күм. ~ Бұл төрткүл дүние о бастағы жаратылысы кереғар әрекеттер мен қиғаш пікірлерден тұратыны рас болатын болса, онда ол кереғар әрекеттер мен қиғаш пікірлер, қалай да, ауық-ауық аласапыран құбылыстардың алдаспаны болып, күндердің күнінде елің мен жеріңнің үстіне қатер төндіретін алмағайып заманның кіндігін кесері хақ. Т.Мед.

Үйінен шықпады. ~ Енді мына төрт қабырғаға тығылғаннан кейін бе, ескі дерті қозып, қайтадан кеудесін керней бастады. Ә.Ыб. ~ Қарғыс емей не болсын, жан-жағының бәрін жылан жалағандай тып-типыл ғып жұтып, жападан-жалғыз жарға қарап, төрт қабырғаға құлыпсыз қамалып жатысы мынау. Ү.Жәл. ~ Істейтін іс болмағандықтан Амелияның күні бойы төрт қабырғаға қамалып отыра бергісі келмейтіні түсінікті еді. Ч.Пав.

Сұлу мүсінді әйел заты хақында. ~ Қоспақ өркеш сары атан Қом жасамас майдан соң. Төс аршынды сұлуың Сілкіп төсек сала алмас жардан соң. Байдың ұлы көрпелдес Шұбалаңқы тартады Айдап жүрген малдан соң. Бұхар ж.

Тұрмысы нашар, кедей. ~ Бірақ үй деген аты болмаса, төрт қабырғадан басқа түгі жоқ, сары топырақпен жабылған жадағай төбесінде тек шошайған шолақ мұржа мен әр жерінде бір қылтиып өскен алабота ғана көрінеді. Д.Әш. ~ Төрт жағында мелмиген төрт қабырғадан басқа ештеңе жоқ екеніңе әбден көзі жеткен соң барып, қолындағы қағазға үңілді. Ә.Кек.

Салт бойынша кеуде түйістіріп, ант беріскен достар. ~ Ата даңқы жаман ұлды он жыл асырар деген рас, ә. Саурық-екем-ай! Астындағы атын түсіп берген боз тарланым! Кешегі жыланда аузыма су тамызған боздағым! Төс қағысқан дос едік!.. Д.Дос. ~ Бекбол екеуі төс қағысқан дос екен… О.Сәрс. ~ Әуелде қажасу қайтадан ұшықты ма деп секем алған Елтай мына кеңкілден кейін Сүкең мен шофер жігіттің әкесі — Сәрсенбінің төс қағысқан дос екенін ұқты. М.Қаб. ~ Ақсақалдар бір мал тауып құрбандыққа шалды да: «Басымызға бас қосылды, алды-артында сүйеніші жоқ Әбиболла жалғыз-сырап жүр еді, енді екеуің төс қағысып дос болыңдар», — деп баталарын берді. Б.Тоғ.

Жағдайы жақсы, уайым-қайғысыз, қағанағы қарқ, сағанағы сарқ д.м. ~ Ақын мұң шаққандай осы жайларды сыр қылып айта келіп, сөз түйінін Күдеріге арнады: – Солай, жігітім. Кейде сырттай қараған кісіге мен бір төрт құбыласы сай, армансыз адамдай көрінуім мүмкін. Қ.Жұм. ~ Сен жылама, қорқытпа мені көзіңнің жасымен. Әкесіз жетім қалған жалғыз сен емессің. Мұнда ешкімнің де төрт құбыласы сай болып тұрған жоқ. К.Сег. ~ Мұнда кидің ұшымен ғана домалақ шарды түртіп жіберіп, дөңгелек жерде кәйіп өмір сүрген төрт құбыласы тең сылаңдар жиналады екен. Қ.Түм. ~ Ішкі үніміз де салдыр-күлдір, шаңқ-шұңқ. Ал Алла-тағаланың қазақ баласының еншісіне берген тек өзіне тән, төрт құбыласы тең, құдіретті киелі түсі қайда? Яғни — Қоңырымыз қайда? Ж.Аяз. ~ Иә, аспанның тірлігі басқаға, басқаларға керек. Олардың төрт құбыласы тең, сауысқаннан сақ, сақадай сайланып жүруі үшін керек. О.Бөк.

Ерекше ықылас, достық, туыстық белгісі ретінде кеудеге кеуде тигізді.~ «Екі жастың көңілдері жарасқан екен. Ендігісі — біз құдаласып, құйрық-бауыр жегізіп, төс қағыстырып, сөз байласуымыз керек», — дедім. А.Жақс. ~ Ауыр қол, қайратты алақанымен солқ еткізіп, иығымнан қақты. — Аналитик ғалым болғаныңның бір пайдасын көрдің, — деді сүйкімсіз ыржиып. — Кел, төс қағысайық. Ендігі жерде жұбымыз ажырамай, ынтымақ, бірлікте болайық деген кім? М.Мағ.