~ Бұл мәжілісте адасқан қаздай ана шетте жалғыз қалған Ықаң, бұ жақта Бекболат еді. Ж.Айм. ~ Қанат кетсе, осы ауылда Балапан адасқан қаздай жалғыз қалатын сияқтанады. Н.Сер.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АДЫМЫН АЛЫСҚА САЛДЫ
Алдына үлкен мақсат қойды. ~Тілге келмей тітіреніп, бір күн үшін дос болып, бір сөз үшін жау болатын, ақыл-парасаттан ада, күнкөріс үшін күнелткендермен, өңкей өңез төлімен қанша алысқа барасың. Адымыңды алысқа салудың орнына сен тізгініңді қысқа ұстайсың. Б.Қыд.
АДАСҚАН ҚАЗДАЙ ҚАЙРЫЛДЫ
Жоғалтып алға жұртын, жақындарын іздеп жан ұшырды. ~ Ай, жарықтық, Бозінген Қандай бота тапты екен? Анасынан айырылып, Адасқан қудай қайырылып, Ботақаны еңіреп, Қайтіп тірі жатты екен? «Бозінген». ~ Орай соққан жел жаман деуші еді, адасқан қаздай қайырылмас арманның шоғы өшпей, сақталғаны ма? Мына еркіндікте қайта тұтанғаны ма? Қаншама жыл өтсе де, өкінішті махаббаттың оты сөнбейді екен-ау адамның кеудесінен?!. Күлге көмілген шоқтай қозданып, тереңде жалындап жатқаны ма? Қ.Тол.
АДЫМЫН АЛЫСТАТПАДЫ
Алға жылжытпады, аяғына тұсау болды. ~ Осындай әдетті күшейтуге себеп болатын күншығыс халқының табиғатында тағы бір мінез бар. Ол: антқұмар, зиннатқұмар, әйелшілдік, адымын алыстатпайтын ұсақтық, қайратсыздық, жалқаулық. Көңілдегісі болмаса, біздің тұқымдар тез табаны қай– тып, қажып қалады. Ж.Айм.
АДАСҚАН ҚАЗДАЙ ҚАҢҚЫЛДАДЫ (САНСЫРАДЫ)
Сыңарын іздеп жан даусы шықты, жалғыздық қасыретін тартты. ~ – Адасқан қаздай қаңқылдап әбігері шығып, жар іздеген жабыңқы жүрек ойда жоқта туласа, есеңгіретіп тастайды екен, Нұрмашжан. О.Бөк. ~ Ақылдасып кеңесер, сыбырласып сырласар жан таба алмай, адасқан қазша қаңқылдап, жалғыз жүргенде бала жастан телі ескен Қамбардың қасында болғанын шыншыл көңілмен көксеуші еді. О.Бөк. ~ Міне, енді ұясы бұзылған бозторғайдай тозғындық күй менің де басыма түсті. – Бұраталаға дейін бірге барайын, Әсаға! – деді Мұқатай адасқан қаздай сансырағанына іші ашып. Қ.Тол.
АДЫМЫН АҢДЫДЫ
Басқан ізін қадағалады, көзінен таса қылмай бақылады, торыды. ~ Шынында, баласы тоқтамаған Науша он үшінші шарананы өмірге әкелгенде ешқайсысының көңіліне қарамай, кәріліктің малын баққан қайын атаға да, адымын аңдыған қайын енеге де бағынбай іштен шыққан жақсысына жаман есімді қалаған. Қ.Түм.~ Тым артық шашылып бара жатса, мына жақта әр адымын аңдып отырғандар тағы бар. Ә.Кек.
АДАСҚАН ҚУДАЙ
Жападан-жалғыз қалды, қорғансыз, қолдаусыз, жетім күй кешті.
~ Борсыда жалғыз жатып ән саламын, Сіздерге ұнай ма екен әнім сазы? Адамнан артық ажар, ақыл, айлаң, Ажары ақ бетіңнің асқан айдан. Адасқан арық қудай болдым асық, Айдындай ақ төсіңе, асыл айнам! Ш.Бөк. ~ Ай, жарықтық, Бозінген Қандай бота тапты екен? Анасынан айырылып, Адасқан қудай қайырылып, Ботақаны еңіреп, Қайтіп тірі жатты екен? «Бозінген»
АДЫМЫН АШТЫРМАДЫ (АШҚЫЗБАДЫ, АШЫРМАДЫ)
Еркіндік бермеді; аттап бастырмады, тұсады, алға жылжытпады.
~ Осы елде екі тайдан озған құнанның адымын аштырмай құртқан сен едің ғой, енді моп-момақан бола қалыпсың. Б.Қыд. ~ Дәнеш қанша бұлтаққа салғанымен, Ақжанов адымын аштыратын емес. Қ.Жұм. ~ Ішпегенде қайтсін дейді. Етегіне тістей қатып кері тартқан бір қырсық өмірі адымын ашқызған емес. Т.Сәу. ~ Бүгін аңшы Мүсірептің бүркіті де көрінген түлкіні адымын ашырмай бүктеп тастап жүр. Бірақ, бүркітке түлкі алдыру деген онша қызық емес екен. Шабу да жоқ, қуу да жоқ. Ғ.Мүс.
АДАСҚАН ҚҰЛЫНДАЙ (ҚҰЛЫН ТӘРІЗДІ)
Айрылып қалған ардақтысын іздеп жан ұшырған адам туралы. ~ Баяғыда түнде аққан жұлдыздай болып кеткен П. қаласына күндіз адасқан құлындай болып қайта оралдым. С.Досж. ~ Айрылып достан жаны ізгі, Ауырлық басты, сеземін. Адасқан құлын тәрізді, Апыр-ау, қайтіп төземін? М.Мақ.
АДАСҚАН ҮЙІР
Бір-бірінен көз жазып қалған туыстар, жақын адамдар.
~ Ашаршылық болып, естен тандырған екі жылдың өзі бұлардың арасын құздай қорқынышты, асудай алыс етті. «Тұрымтай тұсына, бөдене басына» демекші, екі жақ екі дүниеге кеткендей болды. Енді, міне, туысқандық, адасқан үйір шұрқырасып қайта қосылмақшы. К.Қаз. ~ Толып жатыр сорлылар, Мансап іздеп таласқан.
Әр нәрсенің жөні бар, Үйір таппас адасқан. Ойлан-дағы ертерек, Азаматтық атақты ал. С.Мәу.

