~ Әндерінің сазы, әдетте, қайғылы болып келеді. Сөздері жүрек қылын шерткендей әсерлі. Тыңдаушының көзіне жас әкеледі.
Музыкасы да, сөзі де былапыт, адамшылық ар-ұятты белден басып қорлайтын да ән, өлеңдер бар. Б.Соқ. ~ Мінеки, достар! Зұлымдық, қиянат қылып әдеттенгендердің қоя алмайтыны да, адамшылық арды бұзбауға құмарланғандардың адал еңбек, ақ ниеттің жолында құрбан болатындары да әдет алып, шын құмар болып кеткендіктен болады. Шәк.
ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
Бұл категорияда сөздікте келтірілген 25 мың фразеологизмнің ішінен пайдаланушы іздегендері ретімен көрсетіліп отырады.
АДАМШЫЛЫҚ АРЫ КӨТЕРМЕДІ
Ұяты жібермеді, намыс көрді. ~ Әуелгі сөзді Таңжарықтың өзі алды: – Жұртқа істелген әділетсіз зорлық-зомбылықты, қиянатты ести тұра үндемеуге адамшылық арым көтермеді. Т.Рыс.
АДАМШЫЛЫҚ ЖОЛЫ
Шынайы адамгершілік, имандылық. ~ – Е, мына сөзін құлаққа кіреді, — деді әкесі тез жадырап. — Осындай бір ой менің де басыма келіп жүруші еді… Ата жолын, адамшылық жолын ұмытсақ та, құдай жолын ұмытуға қақымыз жоқ. Қ.Жұм. ~ МАХМҰТ: Мейлі, шариғат жолын тәрік қылсаңыз, мейірім, адамшылық жолы қайда? Қ.Ысқ.
АДАМ СҮЙМЕС
Қылығы (ісі, мінезі, сөзі) тірі жанға жақпайтын, ұнамсыз кейіптегі адам туралы. ~ Қанша білгіш десе де, Адам сүймес малсызды. М-М. ~ Өлтіріп Ибраһимді жығып салды, Қанжарын қанға бұлғап жұлып алды. Жазықсыз бір қалжыңға кісі өлтіріп, Адам сүймес бір іс қып кете барды. Ақылбай Абайұлы.
АДАМШЫЛЫҚҚА ЖАТПАЙТЫН ІС (ӘРЕКЕТ)
Адамгершілікке қарсы, арды аяққа басатын қиянат. ~ Туысы болса да заңға, адамшылыққа жатпайтын, айуандық істі істегені үшін «атқа тисе, алтынды еріңді жақ» дегендейін, арға жатпайтын істі қылған жақынын да аямаған. Т.Жұр. ~ – Қасеке, Сізді не үшін жазалау керек? – Мен адамшылыққа жатпайтын қылмысты әрекет жасаппын. Тірі адамның беліне тол байлап, жарғыздым. А.Жақ.
АДАМ ТАНЫҒЫСЫЗ (- ДАЙ)
Біреудің (не бірдеңенің) сыртқы (не ішкі) кейпінде (түр-тұрпатында, мінез-құлқында) орын тепкен елеулі өзгерістер хақында. ~ — Ожымбай, Байбатыр да әбден зорыққан. Бастарын жерден алмайды. Сақал-мұрттары беттерін жауып, адам танығысыз аянышты түрге енген. С.Жүн. ~ Сырттай сабырлы көрінетін, орынсыз көп те сөйлей бермейтін Майра бүгін адам танығысыз боп өзгеріп кеткен сияқтанады. Ә.Нұрш. ~ Сол Зарып осы. Екі-үш жылдың ішінде адам танығысыз боп өзгерген-ау. Б.Май. ~ Сәуірдің аяғында бұл төңірек кісі танығысыздай түлеп, түрленіп шыға келеді. О.Сәр.
АДАМШЫЛЫҚТАН АЙРЫЛДЫ
Адамдық ар-ұятын аяққа басты, азғындыққа барды. ~ Оны қылып берейін, мұны қылып берейін деп, соныменен табыс құралмай, борышы асып, дауға айналып, адамшылықтан айрылып, қор болып кетеді. Осы несі екен. Абай. ~ — Сен адамшылықтан шыққан екенсің,— деді Сәлім: — Көзі ашық, оны-мұны біледі, ел жайын ойласа — осы ойлар деп ел сені сайлап отыр. Сол жұртқа сен не істеп отырсың? Б.Май. ~ Өлгеннен тасбақаны қайзаған артық. Европадағы мәдениетті елдерге тасбақа сорпасын ең әуес, таңсық ас ретінде береді. Сонда қалай деп ойлайсың, олар адамшылықтан шығып кетті ме? Б.Қыд.
АДАМ ҚАЛПЫНА КЕЛДІ (ТҮСТІ)
Жөнге келді, түзелді, оңалды. ~ Сардар мұнар көзбен Оңғарға, Ақанға жаңа көріп отырғандай тоқталып қарады. Бөлмедегі жұпыны заттарды көзімен түгендеді, бетіне қан тепті, тіріліп адам қалпына келді. М.Қаб. ~ Осынау мәңгі өшпес ғажап шығарманы көргенде, ол дүкеннің барлық керемет асыл қазынасын, түсіндегі шатасқан сандырақтарының бәрін түгел естен шығарып, адам қалпына қайта келді. О.Бальз. ~ Ешкімге ренжіген де жоқ. Ол үшін ең қымбаты мына құты қашқан қазіргі күйінен қайтадан адам қалпына түсіп, өзіне–өзі келу. Мына күйінде ол өзін дені сау адам екенмін деп ойлаған жоқ. Т.Әбд.
АДАМ ҚАРАҒЫСЫЗ (КӨРГІСІЗ)
Бет-әлпеті, ұсқыны жан шошырлық. ~ Малға жығып алдым. Жүздеп жылқы, бестеп жамбы, тай-тұяқ бердім. Не көрдім алғанда? Оң жақтан-ақ жанымды жылытып пейілін бір шешкен жоқ. Әкесінің үйіндегі қылжағы — еркелігі, асаулығы болсын. Ал ендігісі не? Жоқ, мен мұны еркінсіте алмаймын. Не жеңіп қатын: қылам, не бетіне адам қарағысыз етіп абиырын төгем…. І.Жан. ~ Бет-аузы көкпеңбек ісік, киімі далба-дұлба. Пенжагының әр жерінде баттаса жабысқан қан. Бетіне адам қарағысыз аянышты. Аяғын әзер-әзер басады. Жел үрсе құлап кетердей. Солдаттар айдаған беті алаңның ортасына алып келді. І.Ес. ~ Суы табандап қалған көлдің беті адам қарағысыз ала — айран боп, борсыған сорған, топырағы төңіректі мүңкітіп жіберді. С.Мұқ.
АДАМ ҚАТАРЫНА ҚОСЫЛДЫ (ҚОСТЫ)
Жағдайы, тұрмысы түзеліп, ел құсап тіршілік етуге жарап қалды. ~ «Қазір теңдік болды, сен де адам қатарына қосыласың» — деп Имашқа кездескенде осы мұғалім талай айтатын. Б.Май. ~ Анау жалғыз Тоқтамыс болмаса, өзге балалардың бәрi де адам қатарына қосылды, өз қолдары ауыздарына жеттi. Р.Рай. ~ Бәрінің де… боғын жуып, жақсысын асырып, жаманын жасырып, адам секілді қылып, осы ауылды адам қатарына қосқан сол емес пе еді? М.Әу.

